Evropska komisija predložila je paket mjera kojim bi Evropska unija (EU) trebalo da prilagodi upravljanje, politike i budžet budućem proširenju, uz jačanje zaštite vladavine prava i vrijednosti EU.
Novina je da Crna Gora stiče punopravno članstvo u EU, kao i da nema ograničenja prava veta.
Dokumentom je takođe predviđeno da jednoglasnost ostaje neophodna za konačnu odluku o prijemu i ratifikaciju pristupnog ugovora, prenosi Pobjeda.
Predsjednica Komisije Ursula fon der Lajen poručila je da je proširenje „geopolitički imperativ“. Ona Unija mora paralelno sa reformama zemalja kandidata pripremiti sopstvene institucije za prijem novih članica.
- Budućnost Evrope zavisi od odluka koje donosimo danas. Proširenje naše Unije je geopolitički imperativ - kazala je fon der Lajen.
Istakla je da je cilj da veća EU istovremeno bude snažnija, otpornija i djelotvornija.
- Kako zemlje kandidati napreduju na putu reformi, EU mora biti spremna da ih primi. To znači pripremiti naše institucije, prilagoditi naše politike novim okolnostima i osigurati da naš budžet odražava naše zajedničke ambicije - rekla je ona.
EK je predstavila detaljnu procjenu politika Unije u svjetlu budućih proširenja. Smatraju da EU može primiti veći broj članica u okviru postojećih ugovora i budućih pristupnih sporazuma.
Novi model predviđa postepeno uključivanje kandidata, odnosno Crne Gore, u evropske institucije prije samog članstva. Nakon završetka pregovora, predstavnici države trebalo bi da učestvuju u radu agencija EU i stručnih grupa Evropske komisije, dok bi nakon potpisivanja Ugovora o pristupanju crnogorski zvaničnici i parlamentarci mogli da dobiju status posmatrača bez prava glasa u tijelima Savjeta EU i Evropskom parlamentu.
Time se institucije unaprijed pripremaju za funkcionisanje unutar sistema EU, što treba da smanji rizik da formalno članstvo dođe prije nego što administracija bude sposobna da koristi njegova prava i mogućnosti.
Promjene bi mogle ubrzati i same pregovore, iako nije jasno da li će se one odnositi na ostatak procesa integracija Crne Gore u EU. Evropska komisija predlaže prelazak na odlučivanje kvalifikovanom većinom prilikom otvaranja klastera i donošenja međufaznih odluka, čime bi se smanjila mogućnost da jedna država članica blokira pojedinačne korake iz bilateralnih razloga. Jednoglasnost bi ostala neophodna za konačnu odluku o prijemu i ratifikaciju pristupnog ugovora.
Ipak, prema predloženom okviru, Crna Gora bi se obavezala da u početnom periodu članstva ne koristi pravo veta kako bi blokirala pristupanje budućih kandidata ili unosila bilateralne sporove u proces proširenja EU.
Jedna od predloženih promjena odnosi se na način odlučivanja u procesu proširenja. Komisija predlaže korišćenje kvalifikovane većine za otvaranje pregovaračkih klastera i druge međufazne odluke u pristupnim pregovorima, sa ciljem da proces bude dinamičniji.
Prema dokumentima objavljenim na sajtu EK pod nazivom "Priprema za širu Uniju", prvi nivo zaštite odnosi se na sektorske klauzule u oblastima ekonomije, unutrašnjeg tržišta, pravosuđa i unutrašnjih poslova. Ukoliko nakon članstva dođe do ozbiljnih poremećaja ili neispunjavanja obaveza, EU bi mogla da aktivira posebne zaštitne mjere, a njihovo trajanje može biti produženo na predlog Evropske komisije.
Drugi zaštitni mehanizam djeluje još prije formalnog ulaska u Uniju. U periodu između potpisivanja pristupnog ugovora i punopravnog članstva, Evropska komisija nastavlja nadzor. Ako se u tom periodu utvrdi ozbiljno nazadovanje u sprovođenju preuzetih obaveza, predviđena je mogućnost odlaganja samog stupanja u članstvo.
Najdalekosežniji mehanizam, prema dokumentu, predstavlja institucionalna zaštitna klauzula koja može važiti 15 godina nakon pristupanja. Ona bi omogućila reakciju EU u slučaju teških povreda osnovnih evropskih vrijednosti, uključujući vladavinu prava, demokratiju i princip iskrene saradnje. Predviđena reakcija može ići i do suspenzije prava glasa u Savjetu EU.
Za Crnu Goru bi ovo značilo dodatnu institucionalnu zaštitu od mogućnosti da se nakon članstva ponište ili oslabe reforme sprovedene tokom pregovora. Članstvo, dakle, ne bi predstavljalo kraj kontrole, već početak perioda u kojem bi država i dalje bila pod snažnim obavezama da čuva nezavisnost institucija, demokratske standarde i vladavinu prava.
Takav sistem posebno važi u oblasti borbe protiv korupcije i zloupotrebe evropskog novca. Prema dokumentu, sve nove članice moraju od prvog dana učestvovati u radu Kancelarije Evropskog javnog tužilaštva – EPPO. Crna Gora zato još tokom pregovora treba da pripremi zakonodavstvo i institucije kako bi evropski i delegirani evropski tužioci mogli da istražuju i procesuiraju moguće zloupotrebe evropskih fondova na njenoj teritoriji.
Paket takođe predviđa i snažnije postepeno uključivanje kandidata u politike EU prije samog članstva.
- Unaprijeđeni proces dodatno će podržati zemlje kandidate u pripremama za članstvo kroz ranije učešće u odabranim politikama Unije, pod uslovom da ispune potrebne kriterijume - navodi se u saopštenju Komisije.
Postepena integracija trebalo bi da obuhvati strateške sektore poput energetike, saobraćaja, digitalne oblasti i odbrane, a učešće kandidata ostalo bi uslovljeno rezultatima i moglo bi biti obustavljeno ukoliko kriterijumi više ne budu ispunjeni.
Komisija planira i godišnje dijaloge sa zemljama kandidatima kako bi pratila napredak i utvrđivala mogućnosti za dalje uključivanje u politike EU.
Kada je riječ o budžetu, iz Komisije navode da Unija može finansijski prihvatiti nove članice uz očuvanje postojećih prioriteta.
Prema prijedlogu Višegodišnjeg finansijskog okvira za period 2028–2034, zemlje kandidati bi prije pristupanja bile finansirane kroz instrument „Globalna Evropa“, dok bi nakon članstva sredstva prelazila u nacionalne i regionalne partnerske planove, uz dodatno finansiranje za koheziju, poljoprivredu, unutrašnje poslove i Interreg.
Komisija istovremeno želi širu primjenu takozvanih pasarela klauzula, koje omogućavaju prelazak sa jednoglasnog odlučivanja na kvalifikovanu većinu u pojedinim oblastima, među kojima su sankcije, poreske prevare i određene fiskalne mjere u energetskoj politici.
Paket će biti predmet strateške rasprave država članica, uključujući Evropski savjet u oktobru, a poslužiće i kao osnova za razgovore sa Evropskim parlamentom i Savjetom EU o institucionalnim i operativnim promjenama potrebnim za buduća proširenja.
Komisija je najavila i da će u okviru Paketa proširenja za 2026. godinu predstaviti indikativne mape puta za Crnu Goru, Albaniju, Moldaviju i Ukrajinu, pod uslovom da nastave da napreduju u reformama.
Komisija poručuje da će paralelno sarađivati sa državama članicama i zemljama kandidatima kako bi se pristupni pregovori uskladili sa unutrašnjim pripremama EU.
Crna Gora prva u primjeni novog finansijskog pristupa
Evropska komisija navodi da će, kako se pregovori budu približavali završetku, za svaku zemlju biti utvrđen prelazak na finansiranje kroz paket prilagođen vremenskom okviru njenog pristupanja. Taj pristup prvi put je primijenjen na Crnu Goru, kojoj je Komisija 30. juna predstavila poseban finansijski paket.
Prije pristupanja, Crna Gora bi, kao i druge zemlje kandidati, pripremila Plan za „Globalnu Evropu“, dok bi nakon članstva bila u potpunosti uključena u sistem Nacionalnih i regionalnih partnerskih planova. U trenutku pristupanja, sredstva iz plana za „Globalnu Evropu“ postala bi dio tog sistema, uz dodatna izdvajanja za kohezionu politiku, Zajedničku poljoprivrednu politiku, unutrašnje poslove i program Interreg.
Iz Komisije navode da bi takav model omogućio kontinuitet ključnih reformi i investicija i spriječio prekide u sprovođenju programa u trenutku pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji.
Istovremeno, dodatna sredstva trebalo bi da omoguće da finansiranje namijenjeno postojećim državama članicama ne bude smanjeno, dok bi dio troškova bio nadoknađen prenosom sredstava koja su Crnoj Gori već dostupna kroz program „Globalna Evropa“.