Finale Svjetskog prvenstva bilo je vrijeme da izaberete za koga navijate. Nije važno što nijeste ni Španac ni Argentinac – kao gotovo 99 odsto stanovništva planete. Dovoljno je pronaći bilo kakav razlog. Možda vam se sviđa dres Španije. Možda ste oduvijek poštovali Lionela Mesija. Možda vas i dalje pogađa pitanje Foklandskih ostrva ili vam je u sjećanju ostao Dijego Maradona. Možda ne dijelite stav vlade Pedra Sančeza o izraelsko-palestinskom sukobu. Možda ste jednom na putovanju pojeli lošu empanadu. Objašnjenja nijesu potrebna – važno je samo da ste iyabrali stranu.
Na stadionu MetLife u nedjelju uveče preplitale su se različite pripadnosti i privremeni identiteti. Nekadašnji svjetski bokserski šampion Majk Tajson nosio je dres Argentine, dok je komičar Trevor Noa bio u dresu Španije. Podaci o prodaji ulaznica pokazuju da su većinu publike činili Amerikanci. Najvažnija utakmica međunarodnog fudbala tako se pretvorila u svojevrsni spektakl za zabavu publike iz Nju Džerzija.
Možda je upravo to jedna od najvažnijih priča ovog Svjetskog prvenstva – postepena transformacija nacionalne pripadnosti u potrošački proizvod koji traje koliko i turnir.
Tokom šest sedmica čitav Bangladeš navijao je za Argentinu. Grupa prijatelja iz centralne Azije, koji žive u sjevernom Londonu, zaboravila je međusobna rivalstva kako bi podržala Uzbekistan. Arapska dijaspora gotovo jednoglasno stala je uz Maroko i Egipat. Čak su i pojedini ljevičari u Engleskoj, koji inače odbacuju nacionalne simbole, oslikavali zastavu Svetog Đorđa na svojim obrazima.
Sve to dovodi u pitanje ono što se decenijama smatralo suštinom Svjetskog prvenstva. Turnir koji bi trebalo da bude vrhunac nacionalizma pokazuje upravo suprotno – koliko je ideja nacionalne pripadnosti postala nestabilna.
Kako je pisao socijalni psiholog Majkl Bilig, svakodnevni simboli nacionalnog identiteta postali su toliko uobičajeni da su gotovo potrošna roba. Ako se nacionalni identitet danas može obući i skinuti jednako lako kao fudbalski dres, postavlja se pitanje koliku stvarnu vrijednost on ima.
Živimo u vremenu u kojem su granice država istovremeno sve naglašenije i sve nejasnije. Fudbal to možda pokazuje bolje od bilo koje druge društvene pojave.
Širom zapadne Evrope krajnja desnica zagovara nacionalizam, ali istovremeno kritikuje sopstvene reprezentacije jer u njima igra „previše crnih fudbalera“. U Kolumbiji i Brazilu dio ljevičarskih navijača odbija da nosi dres reprezentacije jer ga smatra simbolom desničarskog populizma.
Ni same reprezentacije više nijesu jednostavan odraz nacionalnog identiteta. One sve više predstavljaju presjek velikih dijaspora oblikovanih globalizacijom i migracijama.
Možda je upravo to jedna od najvažnijih priča ovog Svjetskog prvenstva – postepena transformacija nacionalne pripadnosti u potrošački proizvod koji traje koliko i turnir.
Na ovom prvenstvu čak 40 od 48 reprezentacija imalo je makar jednog igrača rođenog izvan zemlje koju predstavlja. U selekciji Kurasaa samo je jedan fudbaler rođen na tom karipskom ostrvu. Reprezentacija Zelenortskih Ostrva, koja je kasnijem šampionu Španiji odoljela odigravši 0:0 u grupnoj fazi, imala je više igrača rođenih u Roterdamu nego u glavnom gradu svoje države.
Savremeno Svjetsko prvenstvo zato ima dvije važne uloge.
Prvo, podsjeća nas da većina ljudi danas ima više identiteta koji prelaze državne granice i da je svako društvo rezultat uticaja mnogih drugih.
Drugo, tjera nas da razmislimo zbog čega uopšte osjećamo pripadnost nekoj zemlji. To pitanje obično ostaje neprimjetno, sve dok se ne pretvori u jednostavnu dilemu: „Za koga navijam?“
Istoričar Erik Hobsbaum svojevremeno je napisao da fudbal stvara „zamišljenu zajednicu miliona ljudi“. Danas ta misao dobija novo značenje, jer je riječ o zajednici koja često nema jasne granice ni teritoriju, već tokom devedeset minuta okuplja ljude iz svih krajeva svijeta.
Zanimljivo je da ovaj fenomen više nije ni isključivo lijevi ni isključivo desni.
Dok se nekada nacionalizam povezivao s populističkom desnicom, a internacionalizam s intelektualnom ljevicom, današnja stvarnost mnogo je složenija.
Savremeni desničarski pokreti često iskazuju veću odanost Donaldu Trampu ili ističu izraelske zastave nego simbole vlastitih država. Administracija predsjednika Trampa, navodi autor, često je pokazivala više solidarnosti s bijelim Južnoafrikancima nego s crnim Amerikancima.
Istovremeno, konzervativni mediji na engleskom govornom području stvaraju saveze preko državnih granica, pozivajući se na pojmove poput „judeo-hrišćanskih vrijednosti“ ili „zapadne civilizacije“, dok dio svojih sunarodnika nazivaju izdajnicima.
Uloga fudbala kao graditelja nacije često se precjenjuje.
Francuska je nakon osvajanja Svjetskog prvenstva 1998. proglašavana simbolom uspješnog multietničkog društva, ali je samo četiri godine kasnije Žan-Mari Le Pen ušao u završni krug predsjedničkih izbora.
Trijumf Argentine 1978. godine privremeno je povećao popularnost vojne diktature, koja se ipak urušila već 1983.
Ni plasman Engleske u finale Evropskog prvenstva 2021. nije uspio da zaustavi duboke političke i društvene podjele u zemlji.
Ipak, fudbal ponekad uspije da društvu pruži iskreno ogledalo.
Možda nam upravo ovo Svjetsko prvenstvo pokazuje jednu nesavršenu, ali važnu nadu – da će svijet čvrstih granica prije ili kasnije morati da se suoči sa stvarnošću.
Jer, uprkos svim zastavama, himnama i ceremonijama, nacionalnost danas sve više liči na brend, potrošački izbor ili sadržaj koji se može nositi nekoliko sedmica, a zatim bez mnogo razmišljanja zamijeniti nekim drugim.