Evropske integracije Zapadnog Balkana pokrenute su sa mrtve tačke zahvaljujući promijenjenim geopolitičkim okolnostima, ali njihov ishod ostaje neizvjestan sve dok se deklarativna posvećenost evropskim vrijednostima ne pretoči u stvarno poštovanje vladavine prava, demokratskih standarda i odgovoran odnos prema prošlosti.
To je zaključak nove emisije Centra za građansko obrazovanje (CGO) Građanski ugao na TVE, u kojoj su o dometima i preprekama na putu Crne Gore i regiona ka Evropskoj uniji, ali i o tome koliko je sama Unija spremna da isporuči svoj dio obaveza, sa Zvezdanom Kovač iz CGO-a razgovarali Vladimir Međak, potpredsjednik Evropskog pokreta u Srbiji i bivši glavni pravnik u pregovaračkom timu Srbije, i Jovana Marović, članica Savjetodavne grupe za Balkan u Evropi (BiEPAG) i bivša ministarka evropskih poslova Crne Gore.
Ocjenjujući trenutno stanje evropskih integracija, sagovornici su se saglasili da je proces „pokrenut sa mrtve tačke“, ali da njegov ishod i dalje nije izvjestan, saopšteno je iz CGO.
„Geopolitička promjena, prije svega, agresija Rusije na Ukrajinu, pokrenula je EU sa mrtve tačke, da države članice shvate da je proces proširenja na Zapadni Balkan, ali možda i na Ukrajinu, zapravo za njih bezbjednosno pitanje“, naveo je Međak, dodajući da proces ide u dobrom pravcu, posebno za Crnu Goru i Albaniju.
Jovana Marović je istakla da danas postoji osjećaj da je članstvo „možda moguće“, ali da to ne znači da je proces postao jednostavniji.
„I dalje imamo preispitivanje okvira, preispitivanje modela, i dalje imamo one ključne stvari - da li prvo jača Unija, pa onda šira Unija. Imamo najave da će se razmatrati čak i neko drugorazredno članstvo“, upozorila je ona.
Marović je pojasnila da se u evropskim prijestonicama i dalje mora „stalno zapitkivati“ da li će prijem zaista uslijediti ukoliko se ispune svi uslovi, što predstavlja veliko opterećenje za proces.
Poseban dio razgovora bio je posvećen reakcijama na smrt Ratka Mladića i sahranu uz državne počasti u Srbiji, koje su poslužile kao svojevrstan „lakmus papir" za provjeru vrijednosnog opredjeljenja Srbije, Crne Gore i EU.
Marović je ocijenila da je široka parlamentarna većina u Crnoj Gori, predstavljana kao prednost za proces integracije, dijelom i problem.
„EU nije samo set tehničkih propisa koje treba ispuniti na papiru i za koje treba podići ruku u parlamentu - vi prije svega te zakone morate da sprovodite i morate da živite određene evropske vrijednosti“, kazala je ona, uz podatak da se oko 30% građana Crne Gore izjašnjava da dijeli evropske vrijednosti, dok se o njihovoj suštini - poštovanju prava drugih i jasnom odnosu prema ratnim zločinima - nedovoljno govori.
„Mi smo na testu Mladić pali svi. Prvo je pala Srbija, onda EU, ali, na moju najveću žalost, pala je i Crna Gora“, istakla je Marović, podsjećajući na saučešće koje je predsjednik Skupštine, Andrija Mandić, uputio porodici Mladić, kao i na druge reakcije političkih aktera u Crnoj Gori.
Vladimir Međak je iz ugla Srbije ukazao da je reakcija Evropske unije na sahranu bila „potpuno neprimjerena“, navodeći da je EU „jedan dan pravila da se to nije desilo, a onda je to sjutradan peglala“.
Prema njegovim riječima, javno mnjenje u Srbiji značajno se promijenilo pod uticajem medija koje kontroliše režim, a glorifikaciju ratnih zločinaca povezao je sa „14 godina antizapadne retorike i propagande“.
„Ako Evropska komisija, koja treba da bude nadzornik procesa pristupanja, ne radi svoj posao, onda imate situaciju u kojoj jedna država kandidat prestaje da bude smatrana demokratskom državom“, upozorio je Međak.
On je podsjetio i da je i Hrvatski sabor nedavno odao minut ćutanja pravosnažno osuđenom ratnom zločincu Slobodanu Praljaku.
“Kad EU ćuti na to u državi članici, onda se postavlja pitanje u kom trenutku ona uopšte može da reaguje da zaštiti neke bazične vrijednosti", istakao je on.
Na pitanje o mogućem izglasavanju nepovjerenja predsjedniku Skupštine, Marović je ocijenila da bi takav ishod poslao poruku o poštovanju presuda međunarodnih sudova, iako vjeruje da do njega neće doći.
„PES-a se pokušava predstaviti kao stranka centra, dok istovremeno štiti poziciju predsjednika Skupštine, što bi moglo postati problem u fazi ratifikacije pristupnog ugovora u državama članicama“, navela je ona.
Komentarišući izjavu premijera Milojka Spajića da proces evropskih integracija Crne Gore podrivaju „dvije države“, koja je protumačena kao implicitna aluzija na Srbiju, Marović je ocijenila da premijer ne bi trebalo da iznosi takve tvrdnje bez konkretnih podataka i mehanizama odgovora.
„Treba izaći sa konkretnim informacijama, treba sprovesti određene aktivnosti i treba jasno informisati javnost“, poručila je ona.
Međak je, sa druge strane, ocijenio da ta izjava ima određeno utemeljenje, navodeći da bi uspjeh Crne Gore na evropskom putu doveo u pitanje narativ vlasti u Srbiji da od proširenja „nema ništa“.
„Ako Crna Gora završi posao i potpiše ugovor o pristupanju, cijela priča vlasti u Srbiji pada u vodu“, kazao je, dodajući da to Beograd stavlja u nezavidnu poziciju, jer mora da objasni i zašto ne stoji na istoj poziciji kao Crna Gora u pogledu Kosova i odnosa prema Rusiji.
Govoreći o najavljenim parlamentarnim izborima u Srbiji, Međak je ocijenio da je promjena vlasti moguća, ali da trenutno ne postoje uslovi za fer i poštene izbore.
Ukazao je na probleme sa podjelom vlasti, funkcionisanjem institucija i biračkim spiskom, zaključujući da očekuje veoma neregularan izborni proces.
U tom kontekstu, sagovornici su se osvrnuli i na položaj studentskog pokreta u Srbiji. Njegov „catch-all“ politički pristup, sa fokusom na korupciju i institucije, umjesto na eksplicitne stavove o Kosovu i genocidu u Srebrenici, naveden je kao jedan od mogućih razloga slabije međunarodne i regionalne podrške u odnosu na raniji period.
Marović je naglasila i odgovornost EU, navodeći da ona „još uvijek nije digla ruke od Vučića“ i podsjećajući da je Srpska napredna stranka (SNS) pridružena članica Evropske narodne partije (EPP).
„Dok god je to tako, nema ozdravljenja cijelog regiona“, zaključila je ona.
Međak je naveo da je i sam ranije tražio isključenje SNS-a iz EPP-a.
Kada je riječ o spremnosti same EU za nove članice, Marović je kao pozitivan pomak istakla formiranje ad hoc grupe za izradu pristupnog ugovora sa Crnom Gorom, ocjenjujući to kao „ne samo tehnički korak, nego snažnu političku poruku da se priključenje Crne Gore može desiti u skorije vrijeme“.
Kao važan naredni trenutak izdvojila je sjednicu Evropskog savjeta 15. oktobra i dokument Evropske komisije o reformi politike proširenja, uz zabrinutost zbog mogućnosti da bi budućim članicama neka prava mogla biti ograničena.
Vladimir Međak
Međak se saglasio da iz Brisela stižu signali pripreme završnih koraka, ali je odbacio ideju formalnog zamrzavanja pregovora sa Srbijom. Kao alternativu, založio se za političke mjere prema SNS-u unutar EPP-a, koje bi, prema njegovom stavu, odgovornost usmjerile na vladajuću partiju, a ne na državu i građane, a ne bi dovele sljedeću vlast u poziciju da se bori za status Srbije koji je već jednom stečen.
Osvrćući se na strah pojedinih država članica od prava veta novih članica, Međak je podsjetio da se jednoglasnost primjenjuje na ograničen broj oblasti (pitanja proširenja, spoljne politike i budžeta), dok se 99% odluka donosi kvalifikovanom većinom.
Aktuelnu dilemu „proširenje ili produbljivanje“ uporedio je sa sličnim debatama iz 1990-ih.
„Pitanje nije da li Evropska unija ima sve što joj treba za proširenje. Pitanje je da li hoće“, poručio je on, dodajući kao primjer da bi proširenje EU na Crnu Goru građane Unije koštalo samo nekoliko eura godišnje.
Sagovornici su se osvrnuli i na primjer Islanda kao upozorenje na dugogodišnju slabost komunikacijske politike EU o proširenju. Marović je podsjetila na poruku koju je nedavno uputila pred Odborom za spoljne poslove Evropskog parlamenta: „Ako Crna Gora isporuči, mora i Evropska unija da isporuči.“
Cijela emisija dostupna je na linku.
Građanski ugao je zajednička produkcija CGO-a i Fondacije Friedrich Ebert (FES). Sadržaj emisije predstavlja isključivu odgovornost sagovornika.