Lideri NATO-a, koji će se 7. i 8. jula okupiti na samitu u Ankari, razgovaraće o brojnim izazovima sa kojima se suočava Alijansa – od većeg preuzimanja odgovornosti Evrope za bezbjednost kontinenta do povećanja proizvodnje u odbrambenoj industriji.
Pojedini zvaničnici strahuju da bi rat sa Iranom mogao da zasijeni samit, ali se nadaju da će lideri ostati usredsređeni na osnovnu misiju NATO-a – odbranu i odvraćanje.
U nastavku slijedi pregled glavnih izazova koji očekuju NATO u narednim mjesecima i godinama.
Zadržati Trampa u NATO-u
Zvaničnici NATO-a navode da je jedan od njihovih glavnih ciljeva očuvanje jedinstva i zadržavanje posvećenosti Sjedinjenih Američkih Država članu 5 Sjevernoatlantskog ugovora, koji predviđa da se napad na jednu članicu smatra napadom na sve.
Alijansa se ove godine suočila sa dvije krize koje su dodatno opteretile transatlantske odnose – zahtjevima američkog predsjednika Donalda Trampa za preuzimanje Grenlanda, autonomne teritorije članice NATO-a Danske, i njegovim nezadovoljstvom reakcijom saveznika na rat sa Iranom.
Američki predsjednik nazvao je NATO „tigrom od papira“ i rekao da razmatra povlačenje Sjedinjenih Američkih Država iz Alijanse. Generalni sekretar NATO-a Mark Rute pokušao je da ublaži tenzije koristeći kombinaciju pohvala i podataka kako bi uvjerio Trampa da evropske članice ispunjavaju svoja obećanja.
Prebacivanje tereta odgovornosti
Administracija Donalda Trampa vrši pritisak na evropske vlade da preuzmu glavnu odgovornost za konvencionalnu odbranu Evrope, dok Vašington nastoji da više resursa usmjeri ka indo-pacifičkom regionu.
Određene promjene već su u toku. Vašington je odlučio da smanji dio američkih vojnih kapaciteta koji će u kriznim situacijama biti na raspolaganju NATO-u, a evropske članice su gotovo u potpunosti popunile nastale praznine. Američki ministar odbrane Pit Hegset najavio je i novu reviziju rasporeda američkih trupa u Evropi, uz upozorenje da bi dio američkog finansijskog doprinosa NATO-u mogao biti uskraćen ukoliko saveznici koji, prema Vašingtonu, ne ulažu dovoljno, ne ispune obaveze u vezi sa izdvajanjima za odbranu.
Evropski zvaničnici tvrde da rade na jačanju odbrambenih kapaciteta, ali pojedini istovremeno dovode u pitanje američki pristup, ističući da je za takvu tranziciju potrebno vrijeme i izražavajući zabrinutost zbog nepredvidivosti politike koja dolazi iz Vašingtona.
Veća izdvajanja za odbranu
Evropske članice NATO-a i Kanada pod snažnim su pritiskom da povećaju ulaganja u odbranu kako bi ojačale odvraćanje i odbranu od Rusije, ali i pokazale Trampu da ozbiljno shvataju njegove zahtjeve za većim evropskim doprinosom.
Na prošlogodišnjem samitu u Hagu lideri NATO-a podržali su veliko povećanje izdvajanja za odbranu koje je zahtijevao Tramp i obavezali se da će u narednih deset godina za odbranu i povezane aktivnosti izdvajati pet odsto bruto domaćeg proizvoda. Od toga bi 3,5 odsto bilo namijenjeno osnovnim vojnim potrebama, poput vojske i naoružanja, a dodatnih 1,5 odsto drugim oblastima povezanim sa odbranom.
Prema podacima NATO-a, evropski saveznici i Kanada povećali su izdvajanja za odbranu u 2025. godini za 20 odsto u odnosu na prethodnu godinu, kada se uzme u obzir inflacija. Međutim, nijesu sve države na putu da ispune nove ciljeve, a pojedine vlade već se suočavaju sa političkim teškoćama zbog povećanja vojne potrošnje.
Odbrambena industrija
Kako evropske članice NATO-a povećavaju ulaganja u odbranu, jedan od najvećih izazova za Alijansu jeste kako novac što brže pretvoriti u nove vojne kapacitete.
Očekuje se da će članice NATO-a u Ankari objaviti nove ugovore vrijedne više desetina milijardi dolara. Ipak, pojedini zvaničnici izražavaju nezadovoljstvo jer proizvodnja ne raste očekivanom brzinom i zato što se na isporuku pojedine opreme i dalje čeka godinama.
Rukovodstvo NATO-a pozvalo je odbrambenu industriju da intenzivnije sarađuje, otvara nove proizvodne linije i ubrza isporuke.
Odvraćanje Rusije
Očekuje se da će lideri NATO-a u Ankari ponoviti stav da Rusija predstavlja dugoročnu prijetnju evroatlantskoj bezbjednosti.
Iako zvaničnici Alijanse ocjenjuju da se Rusija suočava sa ozbiljnim ekonomskim problemima i da je Ukrajina ojačala svoju poziciju, Mark Rute upozorava da se gotovo polovina ruskog državnog budžeta sada izdvaja za odbranu i da NATO ne smije biti naivan kada je riječ o Moskvi.
Ukrajina
Evropske članice NATO-a nastavljaju da finansiraju pomoć Kijevu više od četiri godine nakon početka ruske invazije punog obima.
Finansijska sredstva obezbjeđuju se na različite načine, uključujući bilateralnu pomoć, zajam Evropske unije i inicijativu Prioritised Ukraine Requirements List, kroz koju evropske države finansiraju isporuke američkog naoružanja Ukrajini.
Iako većina evropskih lidera poručuje da ostaje posvećena podršci Kijevu, održavanje visokog nivoa finansiranja predstavlja sve veći izazov zbog pritiska na nacionalne budžete i zabrinutosti u pojedinim evropskim prijestonicama da neke države snose znatno veći teret pomoći od drugih.