Na lokaciji nekadašnje baze za testiranje letjelica južno od Pariza, dronovi nadlijeću polja i šumska područja dok ekipe na zemlji ispituju sisteme za njihovo zaustavljanje, u odgovoru na sve učestalije upade dronova i „hibridne napade“ od ruske invazije na Ukrajinu 2022. godine.
Potencijalni korisnici tehnologija poput ometača elektronskih signala i dronova-presretača, koji se testiraju na lokaciji Breti-nji sir Orž, više nijesu samo vlade, policija i vojska.
Privatne kompanije i državna preduzeća koja upravljaju ključnom infrastrukturom širom Evrope žele da ojačaju odbranu, a pojedine energetske kompanije traže dozvolu da samostalno obaraju dronove. Vlade od Pariza do Berlina razmatraju njihove zahtjeve.
Zabrinute su da bi hibridni rat ili napad dronom mogli da prekinu snabdijevanje električnom energijom za milione ljudi, kao što se više puta dogodilo u Ukrajini nakon ruskih udara.
„Teorijski, a sve više i praktično, postoji mogućnost da bi ove zime zbog hibridnih napada moglo doći do prekida grijanja“, rekao je za Reuters Kristijan Rabi, generalni sekretar evropskog energetskog udruženja Eurelectric.
Pojedine evropske vlade počinju da daju kompanijama ovlašćenja koja su tradicionalno bila rezervisana za vojsku. Razgovori Reutersa sa više od 30 rukovodilaca kompanija, zvaničnika i stručnjaka za dronove pokazuju da se tehnologija za otkrivanje i obaranje dronova razvija brže od propisa koji određuju ko smije da je koristi.
Pristupi se znatno razlikuju među evropskim državama, a pravne nedoumice i dalje postoje, uključujući pitanje ko ima pravo da naredi odgovor na prijetnju dronom. Njegovo obaranje moglo bi da izazove povrede ili smrt ljudi na zemlji, kao i materijalnu štetu, što otvara pitanja odgovornosti kompanija.
„Bili smo bespomoćni“
Francuska je među državama koje prednjače u ovoj oblasti. Njen parlament je u avgustu usvojio zakon kojim se ovlašćenim operatorima ključne infrastrukture i njihovim izvođačima radova dozvoljava da otkrivaju, ometaju i obaraju dronove u blizini određenih objekata.
Zakon je donesen nakon niza upada dronova iznad kritičnih i vojnih lokacija, uključujući letove iznad baze nuklearnih podmornica Ile Long u blizini Bresta, na sjeverozapadu Francuske, u decembru 2025. godine.
Francuska namjerava da do 2027. godine opremi objekte sa proširene liste lokacija od vitalnog značaja, rekao je za Reuters visoki francuski zvaničnik uključen u planiranje, koji je tražio da ostane anoniman jer detalji još nijesu javni.
„Bili smo bespomoćni pred prijetnjom dronova“, kazao je zvaničnik, dodajući da zabrinutost raste već deset godina, kako bespilotne letjelice postaju dostupnije i rasprostranjenije.
Francuska vlada želi da operatorima ključne infrastrukture, poput državne energetske kompanije EDF i željezničke kompanije SNCF, obezbijedi katalog odobrenih sistema. Oni bi obuhvatali tehnologije od elektronskih ometača do dronova-presretača, u zavisnosti od okruženja i konkretne situacije.
Systematic Paris-Region, koji vodi državni program testiranja na lokaciji Breti-nji sir Orž, potvrdio je važne elemente plana. Saopštio je da su tokom procjena započetih ovog ljeta evidentirana tri integratora sistema, koji povezuju različite računarske sisteme u jedinstvenu cjelinu, i 17 sistema za suprotstavljanje dronovima.
Procjene se nastavljaju, a radi se i na ubrzavanju nabavke odabranih rješenja.
Francusko Ministarstvo odbrane saopštilo je da će zakon usvojen u avgustu pomoći jačanju sposobnosti za suprotstavljanje prijetnjama, ali je navelo da može govoriti samo o kritičnoj infrastrukturi iz svoje nadležnosti. EDF i SNCF odbili su da komentarišu.
Ko može da obori dron?
Pronalaženje drona sa eksplozivom u blizini ukrajinskog teretnog aviona na aerodromu Lajpcig/Hale u Njemačkoj u avgustu pokazalo je koliko su se rizici proširili.
Njemačka je za incident optužila Rusiju. Moskva je negirala umiješanost i više puta odbacila optužbe da izvodi hibridne napade u Evropi, od kojih su mnogi zabilježeni u državama koje podržavaju Kijev u ratu protiv Rusije.
Ipak, sve je veća zabrinutost da nacionalne vlasti ne mogu dovoljno brzo da reaguju kako bi zaštitile infrastrukturne objekte raspoređene na velikom prostoru i da bi relativno jeftini dronovi mogli da izazovu ogromne troškove popravke.
U Njemačkoj, gdje su operacije protiv dronova i dalje u nadležnosti policije, Ministarstvo unutrašnjih poslova saopštilo je za Reuters da razmatra kako bi operatori kritične infrastrukture i druge strane mogli zakonski da budu uključeni u aktivne mjere protiv dronova.
Austrija je u septembru najavila planove da slična ovlašćenja dodijeli operatorima kritične infrastrukture, uključujući velike energetske kompanije. Ministarka odbrane Klaudija Taner izjavila je na konferenciji za novinare da država ne može sama da zaštiti svaki objekat.
Poljska je otišla korak dalje. Operatori su za Reuters naveli da su rasporedili sisteme za suprotstavljanje dronovima i organizovali obuku sa vojnim i policijskim jedinicama. Oko ključnih energetskih objekata uspostavljene su zone u kojima je zabranjen let dronova, a posebno određene bezbjednosne jedinice koje rade za operatore ovlašćene su da unište, onesposobe ili preuzmu kontrolu nad dronovima koji uđu u te zone.
Međutim, dva izvora iz kompanija za prenos električne energije na istočnom krilu NATO-a rekla su Reutersu da su za efikasnu intervenciju potrebne dodatne garancije, a možda i sudski presedan, kako bi se utvrdilo ko snosi odgovornost za eventualnu kolateralnu štetu.
Bez takve pravne sigurnosti, operatori kritične infrastrukture mogli bi da oklijevaju da neutrališu dronove, jer bi njihovo obaranje samo po sebi moglo izazvati povrede ili skupu štetu.
Priprema za oporavak, a ne za sprečavanje napada
Dobijanje ovlašćenja za obaranje dronova predstavljalo bi promjenu pristupa kompanija širom Evrope.
Rukovodioci, zvaničnici i energetski analitičari rekli su za Reuters da su energetske kompanije godinama ulagale u jačanje mreža i pripremu za obnovu prekinutih usluga, umjesto da se usredsrijede na sprečavanje napada.
Leonhard Birnbaum, izvršni direktor njemačke energetske kompanije E.ON, izjavio je u septembru da operatori moraju računati na to da će neki napadi uspjeti, umjesto da planiraju kako da spriječe svaki od njih. Kompanija upravlja sa oko 2.720 trafostanica širom Njemačke, rekao je on.
Litvanija gradi utvrđenu trafostanicu u blizini granice sa Rusijom, u okviru planova baltičkih država i Poljske za unapređenje odbrane. Ti planovi obuhvataju izgradnju bunkera, postavljanje mreža protiv dronova i stvaranje zaliha opreme za ključne djelove energetske mreže koju je teško brzo zamijeniti.
Poljski državni operator prenosne mreže PSE helikopterima nadgleda djelove svoje visokonaponske mreže duge oko 16.500 kilometara i priprema snažnije letjelice za zaštitu podmorskog energetskog kabla koji povezuje Poljsku sa Švedskom.
Ipak, relativno jeftini dronovi predstavljaju izazov za takvu odbranu. Zamjena ključne opreme, poput velikih transformatora, može trajati godinama, dok čak i uspješne popravke mogu ostaviti infrastrukturu van funkcije mjesecima.
Ne žele svi operatori energetskih sistema veću ulogu u sopstvenoj odbrani.
Asta Sihvonen-Punka, izvršna direktorka finskog nacionalnog operatora elektroenergetske mreže Fingrid, rekla je za Reuters da odgovornost za suprotstavljanje prijetnjama oko kritične infrastrukture treba da ostane na finskim vlastima i oružanim snagama.
Svaki pokušaj da se takva ovlašćenja dodijele energetskim kompanijama predstavljao bi „veoma, veoma veliku promjenu“ koja zahtijeva pažljivo pravno razmatranje, kazala je ona.
Jari Stenius, šef bezbjednosti finske energetske kompanije Fortum, rekao je da mu odgovara da se energetske kompanije usredsrijede na proizvodnju energije, dok bi se policija i vojska bavile bezbjednosnim prijetnjama.
Tehnologija je spremna, propisi nijesu
Bezbjednosni zvaničnici i kompanije koje razvijaju tehnologiju za suprotstavljanje dronovima navode da sistemi postaju sve automatizovaniji jer operatori ne mogu na svakoj lokaciji imati specijalizovane timove.
Savremeni sistemi povezuju senzore, softver za komandovanje i kontrolu i sredstva za suprotstavljanje dronovima u jedinstven proces koji treba da prepozna, klasifikuje i odgovori na prijetnju u roku od nekoliko sekundi.
Nekoliko kompanija reklo je Reutersu da neizvjesnost u pogledu toga ko može da odobri reakciju usporava ulaganja u završne faze tog procesa. Francuska zato pokušava da ga automatizuje u najvećoj mogućoj mjeri, rekao je visoki francuski zvaničnik uključen u planiranje.
Prema njegovim riječima, zaposleni zaduženi za bezbjednost u energetskim kompanijama trebalo bi na kraju da mogu da otkriju prijetnju i pokrenu automatizovani odgovor pritiskom na dugme. Nije realno očekivati da na svakoj lokaciji budu operatori obučeni za korišćenje vojnih sistema.
Njemačka odbrambena kompanija Rheinmetall rekla je za Reuters da je najveća prepreka za civilne operatore često vremenski razmak između otkrivanja drona i odluke o primjeni protivmjere, jer su pravne odgovornosti podijeljene između različitih nadležnih strana.
Rheinmetall je saopštio da interesovanje privatnih operatora infrastrukture za sisteme protiv dronova naglo raste.
Kompanija organizuje radionice, obilazi lokacije i procjenjuje infrastrukturu za operatore, pripremajući se za ono što opisuje kao „veoma brzo rastući“ tržišni segment.