Evropska unija novim pravilima o „pravu na popravku“ pokušava da smanji troškove potrošača, produži vijek trajanja kućnih uređaja i ograniči količinu elektronskog otpada, nakon što procjene Evropske komisije pokažu da evropska domaćinstva zbog neisplativih ili nedostupnih popravki godišnje gube oko 12 milijardi eura. Nova pravila počela su da se primjenjuju 31. jula 2026. godine, ali njihova primjena među državama članicama za sada nije ujednačena.
U velikim ekonomijama EU manje od jednog od pet pokvarenih kućnih uređaja bude popravljeno. U Francuskoj je stopa popravki 18 odsto, a u Belgiji 15 odsto. Od približno 28 miliona kvarova u domaćinstvima godišnje, samo oko pet miliona završi intervencijom servisera.
Istovremeno, 77 odsto građana kaže da bi radije popravilo proizvod nego kupilo novi. Problem je, međutim, ekonomska isplativost. Samo pet odsto veš-mašina i 33 odsto usisivača ima cijenu popravke koja je dovoljno niska da profesionalni servis ima ekonomskog smisla. Kod većine uređaja popravka se nalazi na granici isplativosti ili je skuplja od kupovine novog proizvoda.
„Pristup popravci nije glavno usko grlo. Cijena jeste“, rekao je Aleks Bunodijer, istraživač na doktorskim studijama u istraživačkoj grupi za inženjering životnog ciklusa na KU Leuven.
Uređaji projektovani za zamjenu
Kada otkaže samo mali dio uređaja, potrošači često zamjenjuju cijeli proizvod težak između 60 i 80 kilograma. Popravka veš-mašine od 280 eura, na primjer, može koštati gotovo koliko i nova veš-mašina.
Dodatni problem je garancija. „Kada kupite novi proizvod, dobijate dvogodišnju garanciju. Ali kada popravite uređaj, obično se garantuje samo dio koji je zamijenjen“, rekao je Bunodijer.
Vrijeme takođe utiče na odluku. Novi proizvod može biti isporučen u roku od 24 sata, dok popravka može trajati sedmicama.
Evropska komisija procjenjuje da takva situacija građane EU godišnje košta oko 12 milijardi eura.
Na tržištu postoje i prepreke za nezavisne servisere. Prema podacima navedenim u analizi, čak 80 odsto nezavisnih servisera navodi da ih proizvođači ograničavaju kroz nedostupnost dijagnostičkog softvera ili rezervnih djelova.
Dizajn pojedinih proizvoda dodatno povećava troškove. Umjesto modularnih komponenti koje se mogu pojedinačno zamijeniti, jeftiniji djelovi koji se troše mogu biti zalemljeni direktno na velike kontrolne ploče. Tako kvar čija bi popravka koštala 50 eura može zahtijevati zamjenu sklopa vrijednog 250 eura.
„Mogu zaraditi na popravci, ali mislim da obično više zarade prodajom nego popravkom“, rekao je Bunodijer, ukazujući na poslovni podsticaj proizvođača da prodaju nove proizvode.
Milioni tona otpada
Kratak životni vijek proizvoda ima i ekološke posljedice. Evropljani godišnje odbace oko 35 miliona tona kućnih uređaja. Pametni telefoni i tableti, prema podacima organizacije za zaštitu potrošača Euroconsumers, u prosjeku se bacaju nakon manje od tri godine. Bežični usisivači mijenjaju se u prosjeku nakon samo 4,5 godine, uglavnom zbog problema sa litijumskim baterijama.
Odbačeni uređaji povezani su sa 261 milionom tona emisija gasova sa efektom staklene bašte godišnje.
Popravka je, prema Bunodijeru, gotovo uvijek ekološki efikasnija od zamjene, iako kod veoma starih uređaja kupovina novog modela ponekad može imati smisla ako troši znatno manje energije.
EU je u okviru Evropskog zelenog dogovora postavila pravno obavezujuće ciljeve za dostizanje klimatske neutralnosti i cirkularne ekonomije do 2050. godine. Zakonodavci su zaključili da te ciljeve nije moguće ostvariti bez smanjenja više od 30 miliona tona sirovina koje se svake godine koriste za proizvodnju zamjenskih proizvoda.
Nakon višegodišnje kampanje koalicije Right to Repair Europe i pritiska zbog rasta troškova života, Evropska komisija predložila je zakonodavstvo 2023. godine. Evropski parlament i Savjet EU odobrili su ga početkom 2024, a pravila su stupila na snagu 1. jula 2026. godine.
Šta donose nova pravila
Direktiva o pravu na popravku predstavlja potpunu harmonizaciju, što znači da sve države članice moraju uskladiti nacionalna pravila s njenim odredbama.
Obuhvata dva glavna područja: zahtjeve za proizvode prije njihovog stavljanja na tržište i prava potrošača nakon kupovine. EU istovremeno uvodi harmonizovane oznake, uključujući zvanične ocjene popravljivosti i digitalne pasoše proizvoda koji sadrže podatke o trajnosti.
Ako se proizvod pokvari tokom perioda zakonske odgovornosti prodavca, potrošač može birati između popravke i zamjene. Ako izabere popravku, period odgovornosti produžava se jednom za 12 mjeseci, dok države članice mogu omogućiti dodatna produženja kod ponovljenih popravki.
U određenim slučajevima potrošač može zahtijevati popravku i nakon isteka tog perioda, ako je riječ o proizvodima na koje se primjenjuju evropska pravila o popravljivosti.
Direktiva uvodi i Evropski obrazac za informacije o popravci, koji treba da omogući jednostavnije poređenje ponuda. On može sadržati podatke o serviseru, cijeni popravke i dijagnostike, očekivanom trajanju, mjestu predaje, troškovima transporta i mogućnosti privremene zamjene uređaja. Ako se obrazac koristi, ponuđeni uslovi uglavnom moraju ostati važeći najmanje 30 dana.
Potrošači mogu dobiti privremeni uređaj dok traje popravka i nijesu obavezni da koriste servis proizvođača.
Proizvođači moraju omogućiti popravke
Nova pravila obavezuju proizvođače da omoguće popravku kada ona nije objektivno nemoguća. Ne mogu je odbiti samo zato što je skupa ili zato što je uređaj ranije popravljao nezavisni serviser.
Proizvođači moraju nezavisnim serviserima i potrošačima omogućiti pristup rezervnim djelovima, alatima i informacijama potrebnim za popravku. Softverske blokade, hardverska ograničenja i ugovorne odredbe ne smiju se koristiti za sprečavanje nezavisnih popravki.
Dozvoljena je upotreba originalnih, polovnih, kompatibilnih, kao i bezbjednih i zakonitih 3D štampanih djelova.
Proizvođači takođe moraju objavljivati indikativne cijene uobičajenih popravki kako bi potrošači mogli procijeniti da li im je popravka finansijski opravdana. Kada je popravka obavezna, mora biti obavljena u razumnom roku i besplatno ili po razumnoj cijeni.
Upravo pojam „razumne cijene“ ostaje jedno od otvorenih pitanja.
„Šta je razumno vrijeme? ... Šta je razumna cijena? Pitanje je kako to odrediti“, kazao je Bunodijer.
Države kasne sa primjenom
Iako je direktiva počela da se primjenjuje 31. jula 2026. godine, Evropska komisija navodi da je samo deset država članica do tada ispunilo obavezu usklađivanja nacionalnog zakonodavstva. To su Danska, Njemačka, Irska, Hrvatska, Grčka, Finska, Litvanija, Mađarska, Austrija i Slovačka.
Takva situacija stvara neujednačen nivo zaštite potrošača u EU.
„Potrošači će imati različit kvalitet prava u zavisnosti od države u kojoj žive i ne mogu se direktno pozvati na direktivu protiv privatnih subjekata“, rekao je poslanik Evropskog parlamenta Rene Repasi, iz Grupe Progresivnog saveza socijalista i demokrata i izvjestilac za ovu direktivu.
Prema njegovim riječima, posebno je važan član 5, koji se odnosi na obavezu proizvođača da popravljaju proizvode. Dok se direktiva ne sprovede u nacionalno zakonodavstvo, proizvođači prema ranijim pravilima mogu odbiti popravku, otežati je ili potrošača usmjeriti ka kupovini novog proizvoda.
Repasi je upozorio da potrošači u takvim slučajevima mogu potraživati naknadu štete od države članice zbog pogrešne ili izostale implementacije. Ako potrošač ima pravo na popravku, ali je ne može ostvariti i zbog toga mora kupiti novi proizvod, šteta bi, prema njegovom tumačenju, mogla biti potraživana od države.
Brzina primjene razlikuje se među državama i zbog razlika u postojećim nacionalnim pravilima o zaštiti potrošača. U Nizozemskoj je, na primjer, period zakonske zaštite proizvoda duži nego u Njemačkoj, pa se pitanje dodatnog produženja zbog popravke tamo postavlja drugačije. Slična situacija postoji i u Finskoj.
Švedska već omogućava poresku olakšicu kojom se polovina troška rada za popravku odbija od računa, dok je Francuska još 2021. godine uvela obavezne ocjene popravljivosti proizvoda u internet prodavnicama i fizičkim prodajnim objektima.
Ipak, dio sistema predviđenog novim pravilima još nije operativan. Evropska platforma za popravke trebalo bi da počne da radi 1. januara 2028. godine, dok bi zajednički interfejs na nivou EU trebalo da bude dostupan u julu 2027. godine.
Platforma će potrošačima omogućiti da pronađu lokalne servise za popravku, prodavce obnovljenih proizvoda, kupce neispravnih uređaja i inicijative za popravke u zajednici, bez naknade za korišćenje platforme. Države koje odluče da uspostave sopstvene nacionalne platforme moraće da ih pripreme do istog roka.