Pitanje odnosa Velike Britanije i Evropske unije ponovo je dospjelo u centar pažnje, jer se premijerski mandat Kira Starmera bliži kraju, a Endi Bernam, njegov vjerovatni nasljednik, priprema se za ulazak u Dauning strit 10. Ves Striting, koji je donedavno bio jedan od kandidata za premijersku funkciju, a sada se pominje kao mogući budući ministar finansija, nedavno je otišao i korak dalje poručivši da bi Britanija trebalo da se vrati u EU.
Rasprava o ponovnom pristupanju EU u Velikoj Britaniji uglavnom se, i prilično usko, usredsrijedila na dvije stvari. Prva je ekonomska cijena Brexita za britansku privredu, a druga cijena povratka u EU – odnosno pitanje da li bi Velika Britanija mogla ponovo da izbori ranije izuzetke koji su joj omogućavali da ne uvede euro i da ne pristupi Šengenskoj zoni.
Međutim, takva rasprava zanemaruje mnogo važnija međunarodna pitanja: šta je danas postala Evropska unija i da li je to savez kojem bi britanske političke elite i građani željeli ili trebalo da se ponovo pridruže?
Evropska unija 2026. godine sve više počiva na zajedničkom zaduživanju, odlučnoj zajedničkoj industrijskoj politici i rastućoj ulozi u bezbjednosti i odbrani, koja sve više zadire u tradicionalna ovlašćenja nacionalnih država. Istovremeno, EU zauzima znatno odlučniji stav prema Sjedinjenim Američkim Državama i Kini nego britanska vlada. Upravo bi razumijevanje tih promjena trebalo da bude polazna tačka svake ozbiljne rasprave o ponovnom članstvu Velike Britanije u EU.
U godinama nakon izlaska Velike Britanije, Evropska unija se u mnogim aspektima promijenila gotovo do neprepoznatljivosti. Suočene sa nizom kriza i šokova, preostalih 27 država članica odgovorile su velikim zajedničkim zaduživanjem koje garantuje budžet EU. Kako bi ublažila posljedice pandemije kovida, EU je pozajmila 100 milijardi eura na tržištima kapitala i taj novac proslijedila državama članicama za finansiranje programa subvencionisanja plata zaposlenima koji su privremeno ostali bez posla. Kako se pandemija pogoršavala, Unija se dodatno zadužila za još 750 milijardi eura, koje su uglavnom dodijeljene državama članicama kao bespovratna sredstva za zelene i digitalne investicije.
Povlačenje Sjedinjenih Američkih Država iz ranijih bezbjednosnih obaveza prema Evropi podstaklo je Evropsku komisiju da se zaduži za dodatnih 150 milijardi eura kako bi finansirala intenzivniju saradnju država članica u oblasti odbrambene industrije kroz inicijativu Security Action for Europe (SAFE). Na sličan način finansiran je i veliki dio pomoći Ukrajini.
To predstavlja jednu od najdubljih promjena u istoriji evropskih integracija. Zajedničko zaduživanje nije samo novi način finansiranja, već oblik gotovo političke i fiskalne integracije, na koji su mnogi evroskeptici godinama upozoravali tvrdeći da će EU na kraju krenuti upravo tim putem. Da je Velika Britanija ostala članica, gotovo sigurno bi se tome protivila. U brojnim slučajevima pokušavala je da stavi veto ili značajno ublaži svaki korak u tom pravcu.
Zajednički dug postaće i ubuduće glavni instrument EU za odgovor na nove krize. U okviru narednog dugoročnog budžeta za period od 2028. do 2034. godine, Brisel je predložio uspostavljanje trajnog fiskalnog kapaciteta koji bi omogućio Evropskoj uniji da se, kada god bude potrebno, zadužuje na tržištima kapitala. Veće zajedničko zaduživanje zahtijevaće i veće nadnacionalne poreze. Zato Evropska komisija predlaže uvođenje novih poreza na nivou EU za kompanije i digitalni sektor, kako bi se otplaćivao rastući zajednički dug.
Evropska unija 2026. godine postala je i znatno intervencionističkija i protekcionističkija kada je riječ o jedinstvenom tržištu. Sve fleksibilniji pristup državnim subvencijama, zajedno sa instrumentima poput predloženog zakona Industrial Accelerator Act, čiji je cilj jačanje evropskih strateških industrija i suzbijanje nelojalne kineske konkurencije i dominacije u lancima snabdijevanja, kao i inicijativa SAFE, pokazuju novu spremnost EU da industrijsku politiku koristi kao geopolitičko sredstvo. Brisel je usmjerio mjere protiv prekomjernih kineskih proizvodnih kapaciteta, a američkim kompanijama ograničio pristup evropskim fondovima za odbranu kroz pravila „kupuj evropsko“, čiji je cilj jačanje evropske industrijske baze i strateške autonomije kontinenta.
I konzervativne i laburističke vlade u Velikoj Britaniji tradicionalno su se protivile dubljoj fiskalnoj integraciji Evrope, velikom zajedničkom zaduživanju i aktivnoj industrijskoj politici EU, dajući prednost otvorenim tržištima. Uz to, britanske vlade su nastojale da očuvaju bliske ekonomske, bezbjednosne i strateške veze sa Vašingtonom, dok su prema Kini pokušavale da usklade sve oštriju političku retoriku sa ekonomskim pragmatizmom. Evropska unija, međutim, prema objema zemljama zauzima sve konfrontacioniji pristup.
Sve snažnije zalaganje EU za tehnološki suverenitet predstavlja još jedno udaljavanje od tradicionalnih britanskih stavova. Paket mjera Evropske komisije za tehnološki suverenitet pokazuje rastuću odlučnost da se smanji zavisnost Evropske unije od tehnoloških kompanija iz Silicijumske doline. Iako Velika Britanija dijeli dio zabrinutosti EU, britanske vlade su bile znatno spremnije da funkcionišu u tehnološkom ekosistemu koji predvode Sjedinjene Američke Države, dajući prednost transatlantskoj saradnji.
Vještačka inteligencija mogla bi biti najjasniji primjer razilaženja u tehnološkoj politici. Dok je Evropska unija predvodila uvođenje sveobuhvatne regulative, Velika Britanija se svjesno predstavljala kao alternativa sa znatno blažim pravilima, tvrdeći da upravo oslobađanje od evropskih propisa povećava njenu privlačnost za ulaganja i inovacije u oblasti vještačke inteligencije.
I na institucionalnom planu Evropska unija se udaljava od tradicionalnih britanskih preferencija. Dolazak novog mađarskog premijera Petera Mađara pružio je visokim zvaničnicima EU priliku da pokrenu napuštanje sistema nacionalnog veta u odlučivanju o pitanjima poput spoljne politike, sankcija, pa čak i proširenja EU, u korist odlučivanja kvalifikovanom većinom – modela koji Brisel, Pariz i zagovornici snažnije i suverenije Evrope već dugo podržavaju.
Ove promjene ne moraju nužno biti pogrešne za Evropsku uniju. One takođe ne znače da Velika Britanija ne bi trebalo da nastoji da se ponovo pridruži EU ili da neka buduća britanska vlada iznutra ne bi mogla da usmjeri Uniju ka liberalnijem pravcu. Ali svaka ozbiljna rasprava o ponovnom članstvu mora početi iskrenom procjenom onoga što je Evropska unija danas postala.
Pravo pitanje više nije da li bi Britanija mogla da povrati svoje nekadašnje izuzetke i budžetske povlastice, već da li je spremna da pristupi savezu koji je fiskalno mnogo integrisaniji, intervencionističkiji, geopolitički ambiciozniji i, u mnogim aspektima, znatno manje britanski od onog koji je napustila.