Iako je vijest možda stigla iznenada, dolazak ukrajinskog predsjednika Volodimira Zelenskog u Srbiju, dan i po uoči njegove prve zvanične posjete toj zemlji, nije potpuno bez prethodne najave.
Zvaničnici Srbije i Ukrajine u posljednje vrijeme imali su niz kontakata.
Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić je u julu posjetio Kijev u okviru samita Jugoistočne Evrope, dok su u Beogradu boravili Ruslan Stefančuk, predsjednik ukrajinske skupštine, i Taras Kačka, zamjenik premijera Ukrajine.
Prethodno je, 2024. godine, u glavnom gradu Srbije, u društvu tadašnjeg šefa diplomatije Dmitra Kulebe, boravila i Olena Zelenska, supruga ukrajinskog predsjednika, na poziv supruge predsjednika Vučića.
Sve se to dešava dok Srbija u spoljnopolitičkom smislu uglavnom ima epitet bliske Rusiji, kojoj jedina u Evropi – uz Bjelorusiju i Bosnu i Hercegovinu – nije uvela sankcije zbog invazije na Ukrajinu 2022. godine, iako podržava njen teritorijalni integritet.
Ali ipak se postavlja pitanje – otkud Zelenski baš sada u Beogradu?
„Vjerovatno su tokom posjeta ukrajinskih delegacija Beogradu i Vučića Kijevu neki dogovori razmatrani i sada će biti finalizovani“, kaže Natalija Išenko, ukrajinska novinarka koja se bavi Balkanom.
Obje strane, kako kaže, tome pristupaju „racionalno i pragmatično“.
„Za Ukrajinu je važan razvoj ekonomskih odnosa sa Srbijom, obezbjeđivanje saradnje u oblastima gdje srpska strana ima mogućnosti i resurse da pomogne Ukrajini i to je vjerovatno glavna motivacija“, smatra Išenko.
„Mada, naravno, simbolika posjete će biti prisutna, htjeli to Vučić i Zelenski ili ne… Jačanje Ukrajine u srpskoj politici definitivno će izgledati kao slabljenje uticaja Moskve na Beograd, čemu se vjerovatno neće radovati u Kremlju.“
Ipak, ni odnosi zvaničnog Beograda i Moskve ne djeluju kao da jenjavaju.
U Beogradu je u aprilu bio ruski ministar Maksim Rešetnjikov, u Rusiju su ove godine išli i ministar Nenad Popović i potpredsjednik Vlade Aleksandar Vulin, dok je Vučić u maju 2025. godine bio u Moskvi na paradi povodom Dana pobjede u Drugom svjetskom ratu.
Dolazak Zelenskog u Beograd treba prije svega posmatrati kao rezultat „političkog realizma, a ne kao dokaz naglog strateškog zaokreta Srbije“, kaže Nikola Lunić, konsultant iz oblasti geopolitike i bezbjednosti, za BBC na srpskom.
„Zelenski ne dolazi u Beograd zato što je Srbija promijenila stranu.
Dolazi zato što i Kijev i Beograd prepoznaju da mogu da sarađuju u oblastima gdje im se interesi poklapaju, iako se ne slažu oko svih strateških pitanja.“
Evropska unija
Uoči posjete Zelenskog, Vučić je istakao tri teme koje će biti na stolu – evropski put Ukrajine i Srbije, ekonomska i energetska saradnja.
I Srbija i Ukrajina su kandidati za članstvo u Evropskoj uniji.
Ni Srbiji ni Ukrajini taj put ne ide baš najbolje.
Srbija je status kandidata dobila 2012. godine, pregovore počela dvije godine kasnije, ali već dugo tapka u mjestu.
Toliko da na račun srpskih vlasti i predsjednika Vučića iz Brisela stižu i kritike, pa i prijetnje ukidanjem dijela finansijske pomoći.
Ukrajina je status kandidata dobila 2022. godine, pregovore počela 2024. i do sada je otvoreno nekoliko takozvanih klastera, koji objedinjavaju pregovaračka poglavlja.
Da li onda ovaj sastanak znači bod za tim Evropske unije?
„Nadam se“, kaže kratko Aleksandar Hara iz ukrajinskog Centra za odbrambene strategije.
„I Srbija i Ukrajina žele da budu dio Evrope u političkom i ekonomskom smislu, iako smo geografski već u Evropi, dok Rusija samo želi da destabilizuje region“, dodaje Hara, diplomata i bivši savjetnik ukrajinskog ministra odbrane.
Uprkos, kako kaže, ruskom narativu i propagandi koja Ukrajince „predstavlja kao fašiste i naciste“, u odnosima Srbije i Ukrajine nema većih problema.
„Nijesmo priznali Kosovo kao nezavisnu zemlju, iako nam je spoljna politika usklađena sa politikom Evropske unije, i imamo mnogo toga zajedničkog, poput pravoslavne vjere“, kaže Hara.
Kosovo je uoči susreta sa Zelenskim pominjao i Vučić.
„Ne smijemo da zaboravimo da Ukrajina nije priznala nezavisno Kosovo, da je dvaput organizovala samite Jugoistočna Evropa–Ukrajina i da nije pozvala predstavnike Prištine“, rekao je.
Ipak, Srbiju istovremeno često kritikuju sa Zapada zbog takozvane politike balansiranja i istovremenog „sjedenja na više stolica“.
Riječ je o pokušaju takozvane multivektorske spoljne politike, izjavio je ranije Džejms Ker Lindzi, politički analitičar koji se bavi Balkanom, u razgovoru za BBC na srpskom.
„Ideja je da se održavaju dobri odnosi sa više različitih aktera – Rusijom, Evropskom unijom, Kinom i zemljama u razvoju.“
Dok zvaničnici ponavljaju da je EU strateški put Srbije, stanovnici najmanje povjerenja imaju u EU, a dominira pozitivan stav prema Rusiji, pokazalo je istraživanje Eurobarometra iz maja 2026. godine.
Evrointegracije su „neutralna tema o kojoj se može govoriti beskrajno dugo bez bilo kakvog geopolitičkog rizika“, smatra Išenko.
„U ukrajinskoj javnosti je veoma kritičan ili skeptičan odnos prema posjeti, jer su Srbi poslije 2014. godine napravili mnogo koraka koji tjeraju Ukrajince da doživljavaju Srbiju kao saveznika Rusije, odnosno kao neprijateljsku državu“, kaže Išenko.
„Ipak, ukrajinski zvaničnici i stručnjaci – bar neki – gledaju na posjetu kao na šansu da se stvore uslovi pod kojima će srpska vlast i društvo sa više razumijevanja gledati na Ukrajinu i prestati da simpatišu Rusiju.“
Oružje
„Srpska vojna industrija puca u leđa Rusiji.“
Tim riječima je ruska Spoljna obavještajna služba (SVR) u maju 2025. godine žestoko napala Vladu Srbije.
Najveće kompanije namjenske industrije Srbije snabdijevaju Kijev municijom, čime učestvuju u „transportnoj traci smrti“ i zarađuju na „krvi bratskih slovenskih naroda“, naveli su tada iz SVR-a.
„O tome sam razgovarao sa (ruskim predsjednikom Vladimirom) Putinom nasamo i u prisustvu delegacija“, rekao je Vučić nakon objavljivanja saopštenja iz Moskve.
Dodao je i da Srbija ne izvozi oružje, već samo municiju.
Vrijednost naoružanja koje Srbija – preko posrednika – od početka rata izvozi u Ukrajinu iznosi „približno“ 800 miliona eura, pisao je Fajnenšel tajms u junu 2024. godine.
Kao usputne stanice najčešće se pominju Češka, Poljska i Bugarska, dok su iz SVR-a dodali i „egzotične opcije poput afričkih država“.
Agencija Rojters objavila je još u aprilu 2023. godine da srpsko oružje završava u Ukrajini, pozivajući se na američka dokumenta.
„Srbija već tri godine pomaže Ukrajini“, izjavio je Kristofer Hil, nekadašnji američki ambasador, za BBC na srpskom.
Iako uoči posjete Zelenskog oružje i municiju na zvaničnom nivou niko ne pominje, a Srbija zvanično tvrdi da ne izvozi oružje direktno ni Ukrajini ni Rusiji, oni su ipak jedna od najvećih tema kojima se pojedini mediji bave.
„Ne bih bio iznenađen ako ova pitanja (izvoza municije i oružja) budu iza zatvorenih vrata“, kaže Hara.
„Razumijem da gospodin Vučić igra ulogu prijatelja gospodina Putina, ali bi u praksi to moglo da funkcioniše – neke države tajno pružaju pomoć u vojnom materijalu Ukrajini, zašto Srbija ne bi mogla da bude jedna od njih?“
Ipak, Išenko smatra da Vučić neće pristati da ovoj temi posveti glavnu pažnju, već će se koncentrisati na ekonomsku i energetsku saradnju.
Jedna od tema je navodno i potencijalna fabrika dronova na teritoriji Srbije, gdje bi ukrajinska strana dala ekspertizu, a Ujedinjeni Arapski Emirati (UAE) obezbijedili finansije, kako piše njemački FAZ.
„Pitanje srpskog oružja i municije jeste jedan od elemenata odnosa Beograda i Kijeva, ali mislim da je šira slika važnija od same kontroverze oko izvoza“, kaže Lunić.
Srbija, kako kaže, ima tradicionalno razvijenu odbrambenu industriju, posebno „u oblasti municije, i upravo je rat visokog intenziteta pokazao značaj zemalja koje mogu da obezbijede dodatne proizvodne kapacitete za evropsku bezbjednost“.
„Poseban značaj mogu imati kapaciteti za proizvodnju municije kompatibilne sa sistemima sovjetskog porijekla koji se i dalje koriste u Ukrajini, ali strateški interes Srbije nije samo u izvozu postojećih proizvoda.
„Za Beograd bi dugoročno važnije bilo uključivanje u savremene lance odbrambene proizvodnje – kroz saradnju na tehnološki naprednijim sistemima, uključujući bespilotne platforme, elektroniku i druge segmente moderne vojne industrije.“
Ukrajina, smatra, više „ne može i ne želi da se oslanja samo na proizvodnju unutar sopstvene teritorije“, već traži „partnere koji mogu da obezbijede industrijsku bazu, dok ona donosi borbeno iskustvo i tehnološka znanja razvijena tokom rata“.
„Zato bi eventualna saradnja u oblasti dronova ili drugih sistema imala značaj koji prevazilazi samu trgovinu oružjem – bila bi pitanje industrijskog pozicioniranja Srbije u novoj evropskoj bezbjednosnoj arhitekturi.
„Ipak, za sada nema potvrde o fabrici dronova, tako da to treba posmatrati kao mogućnost ili pravac buduće saradnje, a ne kao već dogovoren projekat.“
Rusija
Da li bi onda posjeta Zelenskog mogla da znači politički zaokret zvaničnog Beograda od Moskve ka Kijevu?
Predsjednik Vučić to negira.
Srbija je, kako kaže, po pitanju sankcija Rusiji ustanovila politiku prije skoro pet godina i to se „neće mijenjati do daljnjeg“.
„Ukrajina razumije da Srbija, uprkos vezama sa Moskvom, nije država koju može ignorisati – najveća je zemlja Zapadnog Balkana, ima značajan politički uticaj u regionu i industrijske kapacitete koji mogu biti relevantni u kontekstu evropske bezbjednosti i buduće obnove Ukrajine“, smatra Lunić.
Tokom nedavne posjete Kijevu u okviru samita „Jugoistočna Evropa – Ukrajina“, Vučić nije potpisao zajedničku deklaraciju kojom su se učesnici obavezali da nastave političku, vojnu, finansijsku i bezbjednosnu podršku Ukrajini, pojačaju pritisak na Rusiju i sarađuju u obnovi ratom pogođene zemlje.
Tada je naglasio da je predstavio pozicije Srbije, a prije svega poštovanje teritorijalnog integriteta Ukrajine „koja na isti način poštuje suverenitet naše zemlje“, jer nije priznala Kosovo.
Posjeta Zelenskog se, smatra Lunić, može posmatrati kao poruka „da se geopolitički prostor Srbije više ne može posmatrati isključivo kroz odnose sa Moskvom“.
„Upućena je na više adresa“, ističe.
„Kijevu, da Srbija ostaje otvorena za saradnju, Briselu i Vašingtonu, da Beograd nije zatvorio kanal prema Ukrajini, ali i Moskvi, da Srbija želi da zadrži sopstveni manevarski prostor.“