Plan američkog predsjednika Donalda Trampa za okončanje rata u Gazi, predstavljen prije godinu, zapeo je, dok Izrael izvodi gotovo svakodnevne napade i kontroliše oko dvije trećine razrušene enklave, u kojoj Palestinci žive u veoma teškim uslovima, objavio je Reuters.
Prva faza plana dovela je do prekida vatre 10. oktobra 2025. i oslobađanja posljednjih talaca koje je Hamas zarobio tokom napada na Izrael 2023. godine, kao i stotina palestinskih zatvorenika i pritvorenika koje je držao Izrael. Međutim, ključni ciljevi narednih faza – razoružavanje Hamasa, povlačenje izraelskih snaga i obnova Gaze – i dalje su daleko od ostvarenja.
Prva faza Trampovog plana od 20 tačaka predviđala je obustavu svih vojnih operacija, povlačenje izraelskih snaga iz dijela Gaze, oslobađanje talaca i zatvorenika i povećanje isporuka pomoći. Kasnije faze predviđale su razoružavanje Hamasa i uspostavljanje nove vlasti koju bi činilo palestinsko tijelo pod nadzorom Trampovog Odbora za mir. Izrael bi se postepeno povlačio, a teritoriju bi preuzimale privremene Međunarodne stabilizacione snage (ISF).
„Gaza će biti obnovljena u korist stanovnika Gaze, koji su pretrpjeli više nego dovoljno“, navedeno je u planu.
Iako nije došlo do povratka punim vojnim operacijama, izraelski napadi su nastavljeni. Ministarstvo zdravlja u Gazi saopštilo je da je od oktobarskog prekida vatre ubijeno najmanje 1.400 Palestinaca, među kojima mnogo žena i djece, uz napomenu da ministarstvo ne navodi koliko je među poginulima bilo pripadnika naoružanih grupa.
Izrael tvrdi da su njegovi napadi usmjereni na Hamas, optužujući tu grupu da pokušava da izvodi napade i ponovo se naoruža. Hamas to negira. Prema podacima izraelske vojske, pet izraelskih vojnika ubili su palestinski militanti ili su poginuli u borbama od početka prekida vatre.
Prema početnoj fazi Trampovog plana, Izrael je trebalo da se povuče do takozvane „žute linije“, čime bi njegove snage zadržale kontrolu nad 53 odsto Gaze. Od tada je izraelska vojska proširila efektivnu kontrolu na oko dvije trećine teritorije.
Napredovanje „žute linije“ dodatno je raselilo Palestince, pa je oko dva miliona stanovnika Gaze zbijeno na sve manjem priobalnom području, gdje utočište nalaze u šatorima i oštećenim zgradama. Palestinske milicije koje podržava Izrael, a koje se protive Hamasu, koriste područje pod izraelskom kontrolom za napade na zone pod kontrolom Hamasa.
Dotok pomoći jeste povećan, ali humanitarne organizacije ocjenjuju da nije dovoljan. Globalni nadzorni sistem za glad IPC saopštio je da se više od 1,2 miliona ljudi u Gazi i dalje suočava s akutnom glađu.
Prema podacima koje je IPC naveo u avgustovskom izvještaju, od početka prekida vatre do kraja maja u Gazu je u prosjeku ulazilo 227 kamiona dnevno sa humanitarnim i komercijalnim zalihama, što je manje od polovine minimuma od 600 kamiona predviđenog planom. COGAT, izraelska vojna agencija koja kontroliše pristup Gazi, nije odmah odgovorila na zahtjev za komentar tog podatka.
Izrael navodi da svakog dana u Gazu ulazi oko 600 kamiona sa humanitarnom pomoći i komercijalnom robom, da Gaza dobija dovoljno robe za potrebe stanovništva i da Izrael ispunjava svoje obaveze. Humanitarne organizacije, međutim, navode da Izrael blokira ulazak određenih osnovnih potrepština, uključujući metalne šipke za šatore, motorno ulje i rezervne djelove, uz obrazloženje da bi ih Hamas mogao koristiti u vojne svrhe.
Kada je riječ o razoružavanju Hamasa, ta grupa je pokazala spremnost za takav potez, ali je i plan predstavljen u julu kako bi se to sprovelo takođe zapeo.
Tramp je tada rekao da su Hamas i druge militantne grupe u Gazi prihvatile mapu puta od 15 tačaka koju je izradio Odbor za mir, prema kojoj bi predale oružje, a izraelske snage se povukle kako bi se razoružavanje odvijalo. ISF bi, zajedno s novim palestinskim bezbjednosnim snagama, obezbjeđivao Gazu. Tramp je plan nazvao istorijskim.
Hamas je saopštio da je pristao da preda oružje koje bi bilo uskladišteno pod kontrolom palestinske tehnokratske vlade koju podržavaju Sjedinjene Američke Države. Iako je odbacio termin „razoružavanje“, takav stav predstavljao je, prema Reutersu, ranije nezamislivu poziciju za grupu koju podržava Iran.
Izrael, međutim, sumnja da će Hamas zaista predati oružje, pa je plan ocijenio neprihvatljivim i saopštio da neće sprovesti povlačenje dok Hamas u potpunosti ne bude razoružan.
Planovi za formiranje Međunarodnih stabilizacionih snaga jesu napredovali, ali one još nijesu formirane. Za komandanta je određen američki general-major Džasper Džefers, dok su Indonezija, Maroko, Kazahstan, Albanija, Kosovo i Uganda obećali da će poslati pripadnike. Džefers je rekao da je dugoročni plan da ISF ima 20.000 vojnika i obuči 12.000 palestinskih policajaca.
Palestinsko tehnokratsko tijelo za upravljanje Gazom, Nacionalni komitet za administraciju Gaze, naimenovano je u januaru. Na njegovom čelu je Ali Šat, koji je ranije bio zamjenik ministra u Palestinskoj upravi sa sjedištem u Ramali. To tijelo još nije ušlo u Gazu.
Ni obnova nije značajnije počela. Godinu nakon predstavljanja plana, Palestinci i dalje pretražuju ruševine uništenih zgrada kako bi pronašli materijal kojim mogu poduprijeti šatore i druga skloništa.
Odbor za mir predstavio je u septembru plan vrijedan 2,45 milijardi dolara za početak obnove Gaze. To je samo dio procijenjenih potreba: procjena EU i Ujedinjenih nacija, objavljena u aprilu, pokazala je da je za oporavak i obnovu Gaze u narednoj deceniji potrebno 71,4 milijarde dolara.
U međuvremenu, izraelski desničarski političari sve češće pozivaju na masovno uklanjanje Palestinaca kroz ono što nazivaju „dobrovoljnom emigracijom“, iako Trampov plan predviđa podsticanje stanovnika da ostanu u Gazi.
Izraelski ministar odbrane Izrael Kac rekao je prošlog mjeseca da na kraju „nema stvarnog rješenja za Gazu bez ove migracije“.
Izraelsko ministarstvo odbrane osnovalo je 2025. godine kancelariju zaduženu za nadzor „dobrovoljne emigracije“ iz Gaze, nakon Trampovih izjava da bi stanovnici Gaze mogli biti trajno raseljeni. Tramp je kasnije odustao od te ideje, koja je naišla na snažan otpor arapskih država i bila široko odbačena u međunarodnoj javnosti. Izraelski zvaničnici saopštili su da nema planova za prisilno iseljavanje stanovništva Gaze.
Izrael će 27. oktobra održati parlamentarne izbore, prve od napada Hamasa 7. oktobra 2023. godine. Neki istaknuti opozicioni političari podržali su Trampov plan, dok ankete pokazuju tijesnu trku između stranaka koje podržavaju i onih koje se protive Benjaminu Netanijahuu.