Univerzitetski profesor u penziji Zoran Stojiljković naveo je u analizi za Demostat da prosječna plata u Srbiji, izražena u tekućim (precijenjenim) eurima, predstavlja jedva nešto više od četvrtine prosjeka eurozone i može se porediti jedino sa platama u susjednim zemljama Zapadnog Balkana i Bugarskoj.
„Zajedno sa susjedima, Srbija se danas ponekad percipira kao evropska superperiferija. Srbija spada u osam najsiromašnijih i najmanje razvijenih evropskih zemalja“, istakao je Stojiljković.
Prenosimo analizu Stojiljkovića za Demostat.
U posljednje tri i po decenije u Srbiji mogu se, po svojim distinktivnim političkim obilježjima, izdvojiti tri perioda: izborni autoritarizam devedesetih, period relativnog političkog balansa i liberalizacije nakon 2000. i povratak u sistem dominantne stranke i hibridnog režima poslije 2014. godine.
Ekonomski i socijalno, postkonfliktna Srbija je nakon sunovrata devedesetih, i poslije 2000. godine, gotovo paradigmatičan slučaj kombinacije suboptimalnog rasta, (umjereno) visoke nejednakosti i, istovremeno, tvrdog siromaštva i socijalne izolovanosti makar petine stanovništva – i to u uslovima demografskog pada.
Aktuelni primijenjeni razvojni obrazac, baziran na stranim direktnim investicijama, obilato subvencionisanim i/ili politički uslovljenim, može rezultirati prevazilaženjem zamke siromaštva i nerazvijenosti, ali nakon kraćeg perioda dinamičnog rasta može nas zadržati u klopci srednje razvijenosti – čak i kada se unaprijedi nivo zaposlenosti, struktura privrede je takva da plate i životni standard ne mogu preći određeni plafon, obilato subvencionisanim ili politički uslovljenim.
Posljednjih nekoliko godina on je dopunjen i značajnim javnim investicijama koje se pokrivaju leks specijalisima i dodjeljuju omiljenim firmama i vlasnicima koji pripadaju klijentelističkim mrežama vlasti. Logično, sve na kraju ispadne skuplje nego što je planirano – ko god treba se snašao i ugradio.
Posljedično, prosječna plata izražena u tekućim (precijenjenim) eurima predstavlja jedva nešto više od četvrtine prosjeka eurozone i može se porediti jedino sa platama u susjednim zemljama Zapadnog Balkana i Bugarskoj. Zajedno sa susjedima, Srbija se danas ponekad percipira kao evropska superperiferija. Srbija spada u osam najsiromašnijih i najmanje razvijenih evropskih zemalja. Takođe, ona se nalazi izvan Evropske unije, kao ključne okružujuće političke i ekonomske grupacije sa neizvjesnim izgledima punog pridruživanja.
Postoji čitav niz faktora koji objašnjavaju ovakvu putanju u slučaju Srbije. Na prvom mjestu, tu je fenomen „zarobljene države“, u kojoj su javne institucije pod kontrolom i uticajem krugova koji se, uglavnom, rukovode kratkoročnim interesima. Brojne studije pokazuju da, unutar visokih troškova pogrešnih izbora napravljenih u prvoj deceniji i posljedičnog kašnjenja u tranzicionim reformama i privlačenju stranih investicija, najveći i najmoćniji protivnici cjelovitih reformi ne dolaze iz redova gubitnika, već upravo od korisnika parcijalnih reformi koji nastoje da ovjekovječe stanje koje im distribuira dobitke.
Ko je, pri tome, posebno u posljednjoj deceniji, uživao u plodovima kakvog-takvog rasta, bilo neposredno bilo posredstvom državnog budžeta? Dobitnici su jasni: domaći kartel vlasti koji opslužuje poslušna, personalno tek promijenjena, servisna klasa koju čini stotinak hiljada nosilaca javnih funkcija (po izvještajima Agencije za borbu protiv korupcije, 35.000 imenovanih lica na svim nivoima vlasti i njihovih pomoćnika), pretežno regrutovanih kroz mreže političkog klijentelizma.
Dodatni, spoljašnji osigurač vlasti čine i stotine hiljada partijski zaposlenih, pretežno u javnom sektoru. Dobitnici su, svakako, i domaći kapitalisti i strani investitori, o čemu govori i podatak da je, već godinama, nacionalni dohodak 3–5 procentnih poena niži od bruto domaćeg proizvoda, odnosno to je procenat BDP-a koji se iznese iz zemlje, uglavnom kroz, istina komparativno posmatrano čak ispodprosječnu, repatrijaciju profita.
Posljedično, Srbija je država političkog kapitalizma – zarobljena od strane pripadnika političke i dijela, od nje u velikoj mjeri formirane i njoj podređene, poslovne elite koje, kroz razvijene mehanizme klijentelizma, korupcije i partijskog zapošljavanja, kontrolišu društvo, ostavljajući ga bez realne socijalne i političke alternative.