Tri decenije nakon ratova u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj, politički nasljednici Slobodana Miloševića kriju se iza maske evropskih integracija. Ideja ranije poznata kao „Velika Srbija“ samo je prepakovana u novu strategiju, nazvanu „srpski svet“.
Tako počinje novi dokumentarac nezavisne bugarske agencije BGNES, pod nazivom „Puzajuće granice 'srpskog sveta'“. Autor dokumentarca Dimitar Ruskov ideju „srpskog sveta“ komentariše kao „doktrinu destabilizacije susjednih država“, iako je ona formalno predstavljena kao ideja kulturnog, ali političkog ujedinjavanja „srpskih zemalja“.
„Precizno izgrađena državna strategija“
„Šta zapravo znači 'srpski svet'? Mnogima to zvuči kao običan nacionalistički slogan, ali zapravo je riječ o precizno izgrađenoj državnoj strategiji. Njeni temelji tiho su postavljeni 2010. godine, kroz naizgled bezazlena ulaganja u srpske škole i crkve u inostranstvu. Ali njeno pravo lice pokazalo se 2020. godine, kada ju je tadašnji ministar Aleksandar Vulin kristalno jasno formulisao: Srbi moraju postati jedna politička nacija, a Aleksandar Vučić je predsjednik svih Srba, gdje god oni živjeli“, ocjenjuje bugarski novinar, nakon razgovora s brojnim sagovornicima iz Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Kosova i Sjeverne Makedonije, kao i Hrvatske i drugih djelova svijeta.
„Beograd koristi mrežu lojalnih političara, uticaj Srpske pravoslavne crkve i medijsku propagandu. Tako sebi osigurava neformalno pravo veta na odluke svojih susjeda, čime usporava njihov put ka evropskim integracijama“, ocjenjuje on.
„Light verzija Velike Srbije“
„Ideja 'srpskog sveta' promoviše se pod različitim sloganima i u različitim oblicima. Njena suština je da Aleksandar Vučić i njegov režim imaju uticaj na sve Srbe u regionu i na susjedne države. To je 'light' verzija 'Velike Srbije'. Slobodan Milošević je iste ideje pokušavao da ostvari ratom – otimanjem teritorija drugim državama kako bi stvorio veliku državu. S Vučićem je drugačije – on zapravo priznaje teritorijalni integritet drugih država i ne govori o promjeni granica, ali ne priznaje njihov suverenitet. Cijela ta ideja zasniva se na tome da je etnički identitet ispred građanskog identiteta i pripadnosti određenoj državi. Dakle, ako je neko po nacionalnosti Srbin, po toj logici on mora biti lojalan Vučiću i Vučić je njegov predsjednik, a ne, recimo, Jakov Milatović, ako je riječ o građaninu Crne Gore“, objašnjava u dokumentarcu srpski novinar Tomislav Marković.
Sagovornici u dokumentarcu gotovo bez izuzetka ističu da projekat stvaranja „Velike Srbije“ i dalje živi u glavama srpske političke, kulturne i naučne elite. Sam projekat je, doduše, propao porazom Miloševića u ratovima 1990-ih, ali nije nestao kao cilj kojem treba težiti u nekom drugom obliku i drugim sredstvima, čekajući povoljan trenutak.
Najugroženije zemlje
Među zemljama koje su najugroženije projektom „srpskog sveta“ sagovornici u dokumentarcu navode prije svega Bosnu i Hercegovinu, Crnu Goru i Kosovo.
Gotovo polovinu teritorije BiH čini Republika Srpska, koja se danas doživljava kao svojevrsni „produžetak“ Srbije zapadno od Drine.
Crna Gora se, pak, suočava s identitetskom krizom, što pokazuju i popisi stanovništva na kojima se trećina stanovnika izjašnjava kao etnički Srbi.
Kosovo, s druge strane, Beograd ni ne priznaje kao samostalnu državu, smatrajući ga i dalje „privremeno okupiranom južnom srpskom pokrajinom“.
No zamišljeni „srpski svet“ ne staje samo na tome. Uticaj Beograda veoma je jak i u Sjevernoj Makedoniji, koja je rastrzana sukobima između većinskih Makedonaca i manjinskih Albanaca, a ima i brojne druge manjine. Uz to, Srbija nastoji da uspostavi što je moguće jači uticaj i u Albaniji, igrajući prvenstveno na kartu raskola između albanskog premijera Edija Rame i kosovskog premijera Albina Kurtija.
Na udaru i Hrvatska
U fokusu „srpskog sveta“, upozorava se u dokumentarcu, jeste i Hrvatska, ali uticaj Beograda na Hrvatsku neuporedivo je manji nego na druge zemlje jugoistočne Evrope, budući da je Hrvatska čvrsto integrisana u strukture EU i NATO-a.
Uz to, u dokumentarcu se ocjenjuje da ni hrvatski Srbi nijesu pretjerano skloni Vučiću i njegovoj politici, pa tako ni onoj koja govori o „srpskom svetu“. Upravo suprotno, kažu sagovornici, pružaju mu otpor.
„Imitacija ruskog svijeta“
„S jedne strane, to jeste imitacija koncepta 'ruskog svijeta', zato što je koncept 'Velike Srbije', koji je nastao još 1844. godine kroz dokument 'Načertanije' Ilije Garašanina, i od tada u kontinuitetu opstaje u nekim političkim krugovima. No, kako se to pokazalo nerealnim, sada se prešlo na priču o 'srpskom svetu', predstavljenom kao nekakav srpski kulturni prostor, a ustvari je uvijek ista priča. Isto kao i 'ruski svijet', i 'srpski svet' ima jednu osnovnu premisu, a to je centralizam“, upozorava vojvođanski i srpski političar Nenad Čanak.
Iako je, za razliku od drugih zemalja u okruženju, manje izložena djelovanju po scenariju „srpskog sveta“, taj koncept i u Hrvatskoj izaziva veliki oprez, kaže u dokumentarcu Vanda Babić Galić, profesorica na Sveučilištu u Zadru.
„'Srpski svet' za Hrvatsku nije akademska konstrukcija“
„U Hrvatskoj se pojam 'srpskog sveta' ne percipira kao akademska konstrukcija, niti kao neka bezazlena kulturna platforma, nego kao politički projekat s vrlo poznatim mirisom. Taj miris podsjeća na 1990-e, kada smo doživjeli jednu preteču 'srpskog sveta' – velikosrpsku agresiju, koja nas je naučila mnogo toga“, ocjenjuje Babić Galić.
Objašnjava da izvore politike „srpskog sveta“ valja tražiti još u 19. vijeku, dok je svoje savremeno oblikovanje ona doživjela u novoj politici Srbije od 2012. i 2015. godine pa do danas.
Igra li Beograd i dalje na rusku kartu?
Sagovornici u dokumentarcu upozoravaju da su Milošević i njegova politika u današnjoj Srbiji potpuno rehabilitovani. Podsjeća se i da je sam Vučić krajem 1990-ih bio Miloševićev ministar informisanja, kao i da je tokom ratova u Hrvatskoj i BiH držao veoma zapaljive govore prema Hrvatima i Bošnjacima.
No, podsjeća se i na izjave ministara u sadašnjoj srbijanskoj vladi, poput nedavne izjave ministarke uprave Snežane Paunović, koja je u jednom televizijskom intervjuu rekla da bi, da je bila na mjestu Miloševića 1998. godine, etnički očistila Kosovo.
Sagovornici u emisiji upozoravaju i da su zemlje u okruženju Srbije izložene hibridnom djelovanju Beograda, s ciljem njihovog slabljenja i zaustavljanja na putu ka EU, te posljedično čvršćeg povezivanja sa Srbijom. Otvorenim ostaje pitanje igra li Beograd i dalje na „rusku kartu“, odnosno je li posrednik Moskve na Balkanu.
Međunarodna zajednica ćuti
No, uprkos tmurnoj slici Zapadnog Balkana danas, kakvu pruža dokumentarac, zaključuje se da su ruke Beograda u ostvarivanju politike „srpskog sveta“ prilično vezane. Srbija je, naime, gotovo okružena članicama NATO-a – izvan Saveza su jedino BiH i Kosovo, ali NATO je prisutan u njima, a sve zemlje regiona žele u EU, gdje ne može biti ni govora o nekakvim promjenama granica i ekspanzionizmu.
Ipak, sagovornici postavljaju pitanje zašto EU i međunarodna zajednica ćute na nove pokušaje oživljavanja velikosrpskog hegemonizma. Dio te priče je i konstantno negiranje ratnih zločina počinjenih tokom 1990-ih i genocida u Srebrenici, kao i otvoreno veličanje ratnih zločinaca, poput Ratka Mladića, koji je prije nekoliko dana umro u Hagu, a što prolazi nekažnjeno ili samo uz blaga upozorenja.