Lideri NATO-a okupiće se naredne sedmice u Ankari, gdje evropske zemlje žele da ostave po strani nesuglasice sa američkim predsjednikom Donaldom Trampom oko Irana i Grenlanda i pokažu da preuzimaju veću odgovornost za odbranu kontinenta, dok Vašington smanjuje svoje obaveze prema Alijansi.
Generalni sekretar NATO-a Mark Rute kaže da će skup, koji će biti održan u utorak i srijedu, pokazati da evropske zemlje ispunjavaju obećanja o povećanju izdvajanja za odbranu kako bi odvratile Rusiju od bilo kakvog napada, pri čemu će biti potpisani ugovori o nabavci naoružanja vrijedni više desetina milijardi dolara.
Očekuje se i da će lideri potvrditi opredijeljenost da nastave finansiranje isporuke oružja Ukrajini u njenoj borbi protiv ruske invazije. Ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski prisustvovaće večeri čiji je domaćin turski predsjednik Redžep Tajip Erdogan, koji će takođe održati bilateralne razgovore sa Trampom.
Evropski zvaničnici navode da se nadaju kako će dobri odnosi koje Tramp ima sa Erdoganom i Ruteom doprinijeti nesmetanom održavanju samita, ali ističu da u to ne mogu biti sigurni zbog i dalje prisutnih transatlantskih nesuglasica izazvanih ratom s Iranom, kao i zbog čestih Trampovih kritika na račun NATO-a.
U objavi na mreži Truth Social, Tramp se sinoć požalio da Sjedinjene Američke Države troše novac na zaštitu članica NATO-a „a da od toga nemaju nikakvu korist“.
Rute i ostali lideri NATO-a insistiraju da Alijansa doprinosi i bezbjednosti samih Sjedinjenih Američkih Država, kao i da evropske zemlje odgovaraju na Trampove dugogodišnje zahtjeve da više ulažu u sopstvenu odbranu.
Rute: Evropljani preuzimaju veću odgovornost
„Samit naredne sedmice biće usmjeren na pretvaranje dodatnih izdvajanja u operativno spremne vojne kapacitete i značajno povećanje kapaciteta naše odbrambene industrije“, rekao je Rute u srijedu u Berlinu.
„NATO jeste i uvijek će biti transatlantski savez, ali potrebno je da ga bolje uravnotežimo“, dodao je. „U bliskoj saradnji sa Sjedinjenim Američkim Državama, evropski saveznici i Kanada preuzimaju veću odgovornost za konvencionalnu odbranu Evrope“.
Rute je prošlog mjeseca rekao da su evropske članice NATO-a i Kanada u 2025. godini izdvojile 90 milijardi dolara više za odbranu nego prethodne godine, čime su ukupna izdvajanja premašila 570 milijardi dolara.
Na samitu u Hagu prošle godine, lideri NATO-a dogovorili su da do 2035. godine izdvajaju 3,5 odsto bruto domaćeg proizvoda za osnovne potrebe odbrane, poput naoružanja i vojske, što predstavlja povećanje u odnosu na prethodni cilj od dva odsto. Takođe su se obavezali da dodatnih 1,5 odsto BDP-a ulažu u šire oblasti povezane s odbranom, uključujući jačanje sajber bezbjednosti.
Evropljani se nadaju ponavljanju uspješnog samita u Hagu
Evropski zvaničnici nadaju se da će se ponoviti atmosfera sa samita u Hagu, na kojem je Tramp ponovo potvrdio posvećenost Sjedinjenih Američkih Država savezu od 32 članice i članu 5 o kolektivnoj odbrani, uz pohvale upućene ostalim liderima.
Međutim, proteklih 12 mjeseci ozbiljno je opteretilo odnose unutar Alijanse. Tramp je prijetio da će preuzeti Grenland od Danske, koja je takođe članica NATO-a, a potom je pokrenuo rat protiv Irana koji je uzdrmao globalnu ekonomiju, bez konsultacija s evropskim saveznicima.
Sjedinjene Američke Države takođe su najavile povlačenje dijela svojih trupa iz Evrope, smanjile snage koje dodjeljuju odbrambenim planovima NATO-a – uključujući nosač aviona, avione za dopunu goriva u vazduhu, borbene avione i bespilotne letjelice – te pokrenule šestomjesečnu reviziju svog vojnog prisustva na evropskom kontinentu.
„Alijansa je i dalje živa i funkcionalna, ali je pretrpjela određene udarce“, rekao je jedan evropski diplomata, koji je govorio pod uslovom anonimnosti.
Rat s Iranom unosi dodatnu neizvjesnost uoči samita
Evropski zvaničnici strahuju da bi rat s Iranom mogao zasijeniti samit, ukoliko dođe do nove eskalacije sukoba, koji je trenutno obuhvaćen krhkim primirjem, ili ako Tramp iskaže nezadovoljstvo zbog toga što evropske zemlje nijesu učinile više kako bi pomogle američkim vojnim operacijama.
Tramp je nagovijestio da bi to moglo značiti da Sjedinjene Američke Države nijesu obavezne da ispune svoju obavezu pružanja pomoći članici NATO-a koja se nađe pod napadom.
Zvaničnici NATO-a takođe navode da je velika većina saveznika ispunila obaveze i omogućila Sjedinjenim Američkim Državama korišćenje svog vazdušnog prostora i vojnih baza, iako je rat bio izrazito nepopularan u Evropi, a mnogi evropski lideri nijesu ga podržavali.
Rat je takođe narušio lične odnose između Trampa i pojedinih evropskih lidera, poput italijanske premijerke Đorđe Meloni i odlazećeg britanskog premijera Kira Starmera, što povećava mogućnost da se te tenzije ponovo ispolje tokom samita.
„Optimista sam da se to neće dogoditi jer mislim da lideri znaju šta je u pitanju“, rekao je jedan visoki diplomata NATO-a. „A ako se tako nešto ipak desi, uvijek imamo vrhunskog bračnog savjetnika Marka Rutea koji će izgladiti nesuglasice“.