SAD su 4. jula proslavile 250 godina nezavisnosti od Britanije, koja je predstavljala najveće carstvo u istoriji ljudske civilizacije. Njeno stvaranje započelo je uspostavljenjem engleskih prekomorskih posjeda i trgovačkih ispostava od kraja 16. do početka 18. vijeka. Godine 1922. u Britanskoj imperiji živjelo je oko 458 miliona stanovnika ili petina tadašnje svjetske populacije, na površini od 33.700.000 kilometara, što je skoro četvrtina kopna na Zemlji. Ukupno 65 država i teritorija proglasilo je nezavisnost od Britanskog Carstva ili Ujedinjenog Kraljevstva kroz istoriju, i kada se ti datumi posmatraju unutar jedne kalendarske godine, ispada da svakih pet, šest dana jedna zemlja slavi nezavisnost od Britanije, piše N1 Beograd.
U cjelokupnoj istoriji, nezavisnost od Velike Britanije proglašavana je u prosjeku na svakih 1.320 dana, odnosno svake 3,6 godine, računajući na period od prvog proglašenja (SAD, 1776) do posljednjeg – Južni Sudan, 2011.
Međutim, ovaj prosjek drastično varira u zavisnosti od istorijske epohe.
Kada se Britanska imperija ubrzano raspadala, učestalost je bila neuporedivo veća.
Tokom zlatnog doba dekolonizacije (1945–1980) nova država je proglašavala nezavisnost u prosjeku na svaka 263 dana (manje od devet mjeseci).
Tokom rekordne 1960. godine nezavisnost je proglašavana na svaki 91 dan (bivše kolonije su se osamostaljivale na svaka tri mjeseca).
Istorija pamti momente kada su se države osamostaljivale u razmaku od samo 24 časa. Najbolji primer su Pakistan (14. avgust 1947) i Indija (15. avgust 1947), koje su proglasile nezavisnost dan za danom.
Najviše proglašenja nezavisnosti bilo je u julu i oktobru, po devet, odnosno na svaka 3,4 dana.
U avgustu i septembru nezavisnost slavi po sedam zemalja, odnosno na svaka 4,4 dana, dok u martu ima ukupno tri proslave, tj. po jedna na svakih 10 dana – Gana, Mauricijus i Bangladeš, kao i u aprilu (Zimbabve, Sijera Leone i Južna Afrika – Dan slobode) i maju (Jordan, Gvajana i Južna Afrika – Dan republike). Južna Afrika je stekla nezavisnost 31. maja, ali danas primarno slavi Dan slobode 27. aprila.
U avgustu, od 14. do 19, za samo šest dana čak četiri velike države su proglasile nezavisnost od Britanije – Pakistan, 14. avgusta, Indija, 15, Avganistan 19, dok Jamajka slavi u ovom periodu, prvog ponedjeljka u mjesecu.
Prvog dana u oktobru nezavisnost istovremeno slave tri države – Kipar, Nigerija i Tuvalu.
Po kontinentima, u Africi je od 1922. do 2011. nezavisnost proglasilo 20 država, u Aziji i na Bliskom istoku 19, u Sjevernoj i Srednjoj Americi i Karibima 13 država, u Okeaniji 10, a u Evropi i Južnoj Americi četiri države (Irska, Malta, Kipar i Gvajana).
Slučaj Mauricijusa
Iako je Mauricijus zvanično proglasio nezavisnost 12. marta 1968. godine mirnim, političkim putem, ta sloboda imala je visoku cijenu.
Tokom pregovora u Londonu 1965. godine, britanska vlada je postavila jasan uslov – Mauricijus može dobiti nezavisnost samo ako se odrekne arhipelaga Čagos (grupe strateških ostrva u Indijskom okeanu).
Mauricijus je pod pritiskom pristao i primio kompenzaciju od tri miliona funti. Britanci su potom tri godine prije nezavisnosti Mauricijusa (1965) odvojili Čagos i proglasili ga svojom kolonijom pod nazivom Britanska teritorija Indijskog okeana.
Nakon što su preuzeli Čagos, Britanci su sklopili tajni hladnoratovski dogovor sa Sjedinjenim Američkim Državama.
Najveće ostrvo arhipelaga Dijego Garsija ustupljeno je Amerikancima za izgradnju jedne od najvažnijih vojnih i vazduhoplovnih baza na svijetu. Između 1968. i 1973. godine, Velika Britanija je nasilno i potpuno deportovala cjelokupno autohtono stanovništvo (oko 2.000 Čagosa) na Mauricijus i Sejšele.
Ostrva su pretvorena u strogo čuvanu vojnu zonu.
Mauricijus je decenijama tvrdio da je odvajanje Čagosa bilo nezakonito i protivno međunarodnom pravu o dekolonizaciji.
Međunarodni sud pravde (ICJ) u Hagu donio je odluku da je britanska uprava nad Čagosom nelegalna i da Britanija mora što prije da vrati arhipelag Mauricijusu. Generalna skupština UN je ogromnom većinom podržala ovu presudu.
Nakon dugih pregovora, u maju 2025. godine Velika Britanija i Mauricijus konačno su potpisali zvanični bilateralni sporazum.
Prema tom sporazumu, suverenitet nad cjelim arhipelagom Čagos zvanično se prenosi na Mauricijus. Vojna baza Dijego Garsija ostaje operativna pod upravom SAD i Velike Britanije kroz zakup na 99 godina, za šta će Britanija plaćati Mauricijusu u prosjeku 101 milion funti godišnje.
Stanovnicima Čagosa dozvoljen je povratak na sva ostrva arhipelaga, osim na samo ostrvo Dijego Garsija zbog vojne baze.
Iako je ugovor potpisan, proces njegove pune primjene (ratifikacije) naišao je na ozbiljne prepreke. Američka administracija, predvođena predsjednikom Donaldom Trampom, oštro je kritikovala ovaj dogovor, nazivajući ga “čistom glupošću” i geopolitičkim rizikom (zbog veza Mauricijusa sa Kinom).
Zbog povlačenja podrške iz Vašingtona i pritiska britanske opozicije, britanska vlada je privremeno odložila ratifikaciju zakona u parlamentu.
Mauricijus, s druge strane, insistira da je pitanje suvereniteta riješeno i razmatra podnošenje novih tužbi zbog odlaganja isplate ugovorenog novca.
Zlatno doba dekolonizacije
Tokom “zlatnog doba” dekolonizacije od 1945. do 1980. oko 50. država je proglasilo nezavisnost.
U to vrjeme prosjek je bio nevjerovatnih 1,4 proglašenja nezavisnosti svake godine.
U istoriji su se desile dvije godine kada je učestalost bila na apsolutnom vrhuncu.
Godine 1960, u tzv. godini Afrike, Britanija je izgubila kontrolu nad ključnim afričkim teritorijama, poput Nigerije, Somalije i Sudana, dok je Francuska u istoj godini izgubila čak 14 kolonija.
Od 1960. do 1968. godine čak 15 afričkih država je proglasilo nezavisnost od Britanije, što znači da je u prosjeku svakih šest mjeseci nicala nova nezavisna država na afričkom tlu.
U godinama 1970. i 1978. svjedočili smo osamostaljivanju po tri, četiri ostrvske države u Okeaniji i Karibima u roku od samo nekoliko mjeseci.
Najbrže u istoriji nezavisnost od Britanije izborile su afričke zemlje, kojima je za to bilo potrebno manje od 25 godina, od Gane 1957. do Zimbabavea 1980.
Nakon 1945. godine, Velika Britanija je bila ekonomski potpuno iscrpljena.
Održavanje ogromne vojske i administracije u Africi postalo je finansijski neodrživo. Podstaknuti rastom lokalnog nacionalizma i antizapadnim pritiscima tokom Hladnog rata, Britanci su primijenili taktiku “brzog povlačenja”, kako bi izbjegli skupe i dugotrajne ratove na afričkom tlu.
Aziji su bile potrebne 52 godine, a proces je tekao sporije i u fazama. Prvi talas je počeo odmah posle 1945. (Indija, Pakistan, Mjanmar), dok su se države Persijskog zaliva osamostalile tek krajem 1960-ih i početkom 1970-ih (Ujedinjeni Arapski Emirati 1971).
Najduži proces osamostaljivanja je bio u Sjevernoj Americi i na Karibima, i trajao je više od 200 godina. Počeo je nasilnom revolucijom u Americi, nastavio vekovnim ustavnim koracima Kanade, a završio mirnim otcjepljenjem malih ostrvskih država tokom 1960-ih i 1970-ih, sa Sent Kitsom i Nevisom 1983. godine.
Ratovi za nezavisnost
Iako je većina država stekla nezavisnost od Britanske imperije diplomatskim putem i ustavnim reformama, određen broj zemalja je morao da ratuje kako bi se oslobodio od britanske vlasti.
Prva među njima je bila SAD, koja je od 1775. do 1783. ratovala sa Britanskom imperijom. To je bila borba za osamostaljenje 13 britanskih kolonija u Severnoj Americi: Nju Hempšir, Masačusets, Roud Ajland, Konektikat, Njujork, Nju Džersi, Pensilvanija, Delaver, Merilend, Virdžinija, Severna Karolina, Južna Karolina i Džordžija. U toku rata, one su 4. jula 1776. donele Deklaraciju o nezavisnosti i proglasile svoju samostalnost od britanske krune. Amerika u maju 1775. dobija jedinstvenu vojsku, pod vođstvom Džordža Vašingtona. U njenim redovima bilo je 250.000 vojnika kao regularna vojska ili lokalna milicija.
Uz pomoć Francuske i Španije, armija predvođena Vašingtonom primorala je Britance na predaju kod Jorktauna, što je dovelo do potpisivanja Pariskog mira 1783.
I Irska je vodila rat za nezavisnost od 1919. do 1921. godine.
Nakon neuspjelog Uskršnjeg ustanka 1916. godine, Irska republikanska armija (IRA) započela je surov gerilski rat protiv britanskih snaga i policije. Sukob je završen Anglo-irskim sporazumom, kojim je stvorena Slobodna Država Irska (kasnije Republika Irska).
Kenija se za svoju nezavisnost izborila od 1952. do 1960. godine u tzv. Mau Mau ustanku.
To je bio jedan od najbrutalnijih kolonijalnih sukoba u Africi.
Tajno društvo i gerilski pokret “Mau Mau” pokrenuo je nasilnu pobunu protiv britanskih doseljenika i vlasti. Iako su Britanci vojno ugušili ustanak koristeći masovne logore, vojni i politički troškovi držanja Kenije postali su neodrživi, što je direktno dovelo do njene nezavisnosti 1963. godine.
Na Kipru, grčka nacionalistička gerilska organizacija EOKA započela je oružanu kampanju protiv britanske vojne uprave, s ciljem ujedinjenja sa Grčkom.
Sukob je bio obilježen sabotažama i zasedama. Britanija je na kraju pristala na kompromis – Kipar je dobio punu nezavisnost 1960. godine, ali je Britanija zadržala dvije velike vojne baze na ostrvu koje kontroliše i danas.
U Jemenu, dva suprotstavljena marksistička i nacionalistička gerilska pokreta pokrenula su 1963. oružanu borbu protiv britanskih garnizona u strateškoj luci Aden. Zbog velikih gubitaka i pritiska javnosti, britanska vojska se potpuno povukla 1967 čime je poglašen nezavisni Južni Jemen.
Protiv Britanije su oruženim putem nezavisnost morali da izbore i Zimbabve (1964-1979) i Avganistan.
Iako su Indija i Pakistan stekli nezavisnost 1947. godine, prvenstvenstveno zahvaljujući masovnim političkim pritiscima i nenasilnom pokretu Mahatme Gandija, temelji tog oslobođenja leže u krvi prolivenoj 90 godina ranije.
Veliki indijski ustanak 1857. godine (Sepojska pobuna) bio je ogroman, sveobuhvatni vojni sukob, u kojem su se indijski vojnici i vladari masovno podigli protiv britanske vlasti. Ustanak je ugušen u krvi uz strašne odmazde, ali je trajno promijenio dinamiku i srušio vlast Istočnoindijske kompanije, prebacivši upravu direktno na britansku krunu.
Ujedinjeno Kraljevstvo
Današnje Ujedinjeno Kraljevstvo čine Engleska, Škotska, Vels i Severna Irska, kao i 14 britanskih prekomorskih teritorija koje predstavljaju ostatke nekadašnje Britanske imperije (Angvila, Bermudi, Britanska Antarktička Teritorija, Britanska Teritorija Indijskog Okeana, Britanska Devičanska Ostrva, Kajmanska Ostrva, Foklandi, Gibraltar, Monserat, Pitkern, Henderson, Dusi i Oeno ostrva, Sveta Jelena, Asension i Tristan da Kunja, Južna Džordžija i Južna Sendvička Ostrva, Suverene vojne baze Akrotiri i Dekelija na Kipru i Turks i Kaikos Ostrva).
Ove teritorije imaju sopstvene zakone i vlade, dok je Ujedinjeno Kraljevstvo zaduženo za njihovu odbranu i spoljnu politiku.
Tri ostrvska posjeda u Britanskim ostrvima su samoupravne teritorije pod britanskom krunom, ali nikada nijesu bili kolonije, niti su dio Ujedinjenog Kraljevstva.
Pod britanskom krunom nalazi se 15 suverenih država, koje su poznate kao Komonveltska kraljevstva. Oni priznaju britanskog monarha, kralja Čarlsa Trećeg za svog šefa države.
Pored Ujedinjenog Kraljevstva, tu su Antigva i Barbuda, Bahami, Belize, Grenada, Jamajka, Kanada, Sent Kits i Nevis, Sent Vinsent i Grenadini, Sveta Lucija, Australija, Novi Zeland, Papua Nova Gvineja, Solomonska Ostrva i Tuvalu.
Od nekadašnje Britanske imperije i skoro 500 miliona stanovnika 1922, danas u Komonveltskim kraljevstvima živi nešto više od 150 miliona stanovnika na površini od 18,7 miliona kvadratnih kilometara.
Imajući to u vidu, i danas se može reći ono što je važilo za Britansku imperiju na vrhuncu njene moći – da je to “imperija u kojoj sunce nikada ne zalazi”, jer u svako doba dana barem u jednom njenom dijelu sija sunce.