Srpski nacionalizam za kulturološkinju Aleksandru Bosnić Đurić nije fenomen koji je nastao devedesetih godina. Njegovu genezu vidi u mnogo dužem procesu, tokom kojeg su nacionalne ideje oblikovane kroz kulturu, mitove, djelovanje intelektualnih elita, Srpske pravoslavne crkve i državnih institucija.
Jedan od pokaznih primjera tog procesa prepoznaje u polemici oko Njegoševog mauzoleja na Lovćenu. Borbu oko Mauzoleja vidi kao „pokazni model politički motivisanog identitetskog preoblikovanja“, u kojem je pitanje koje je možda počelo kao arhitektonsko i estetsko „završilo kao pitanje da li Crnogorci imaju pravo na svoj crnogorski nacionalni identitet“.
„Tako je ostalo i do danas“, kaže Bosnić Đurić.
Devedesete su period u kojem su, prema njenom tumačenju, takve ideološke matrice dobile novu političku snagu.
„Ideološke matrice koje je režim Slobodana Miloševića posejao krajem osamdesetih i tokom devedesetih godina prošlog veka okovale su srpsko društvo, generacijama“, kaže Bosnić Đurić, ocjenjujući da ozbiljan društveni i kulturni raskid sa politikom devedesetih nikada nije napravljen.
U tom kontekstu posmatra i litije 2020. godine. Ne vidi ih kao „autentični emancipatorski pokret“, već kao „deo strategije političke i identitetske uzurpacije“ koja se, kako kaže, manifestovala kroz ideološki konstrukt „srpskog sveta“.
Ipak, današnju Srbiju ne svodi na vlast niti njenu politiku. Studentski i građanski protesti, smatra, pokazali su da srpsko društvo „nije odustalo od borbe za istinsku demokratiju“ i da „postoji i snaga i energija za kreiranje jednog boljeg društva“.
U razgovoru za Antenu M Bosnić Đurić govori o korijenima i savremenim oblicima srpskog nacionalizma, političkoj upotrebi istorije i nacionalnih mitova, ulozi intelektualnih elita i SPC, odnosu Srbije prema Crnoj Gori, ali i drugačijoj političkoj kulturi koju prepoznaje u studentskim protestima.
Kako biste opisali društvo u Srbiji danas? Da li je nacionalizam koji danas vidimo nastavak ideologije devedesetih ili je riječ o njegovoj novoj formi?
- Očigledno je da je društvo u Srbiji danas u drugom ciklusu autoritarne vladavine koja ima sličnosti s autokratskim režimom Slobodana Miloševića, ali i neke specifičnosti. Međutim, ono se, nakon studentskih i građanskih protesta i izuzetno represivnog odgovora države na njih, prvi put posle četrnaest godina nalazi na pragu duboke i suštinske transformacije – političke, ideološke, vrednosne… Ono što je spajalo ova dva autoritarna ciklusa i ono što je činilo agoniju kroz koju je srpsko društvo prolazilo ciklično jeste populističko, svesno i ciljano dovođenje velikog broja građana u stanje koje bismo mogli nazvati masovnim transom, s predznakom agresivnog nacionalizma, pogrešno interpretiranog kao patriotizam. Međutim, specifičnost ovog drugog autoritarnog ciklusa i aktuelnog autokratskog režima jeste utilitarna ideološka koketerija s “evropskim vrednostima”, kao i činjenica da usred fokusa na sticanje neograničene političke i finansijske moći, režim Aleksandra Vučića nije bio gadljiv ni na saradnike iz redova tzv. “građanista” i “levo orijentisanih”.
U ovom četrnaestogodišnjem periodu njihove vlasti bilo je, dakle, mesta za svakoga ko je želeo da joj služi i sve ideološke opcije su funkcionalizovane, mada je primarni lepak za masovno populističko modelovanje ostao nacionalizam, s gotovo identičnim ideološkim matricama iz devedesetih.
Priče o ugroženosti, superiornosti, jedinstvu i izgubljenim teritorijama ostale su iste. Ostali su isti i snovi o konceptu “svi Srbi u jednoj državi”, ovoga puta maskirani u konstrukt “srpskog sveta”.
Da li je Srbija ikada napravila ozbiljan društveni i kulturni raskid sa politikom devedesetih?
- Nažalost, nije. Da jeste, verujem da bi vraćanje radikalske politike na političku scenu bilo nemoguće. Nakon ubistva premijera Đinđića, ta regresija u stare, toksične i destruktivne obrasce, postajala je očiglednija i intenzivnija. Ona slika u kojoj je aktuelni predsednik skidao naziv ulice posvećene Đinđiću i umesto nje ulicu nazvao po Ratku Mladiću je zapravo najpreciznija ilustracija ovog mučnog procesa. Kontinuitet s politikom devedesetih je očigledan i poražavajući.
Najzad, na vlasti u Srbiji poslednjih četrnaest godina su uglavnom isti protagonisti koji su je činili i tada. S gotovo identičnim tehnikama vršenja i uzurpiranja vlasti – pričama o patriotizmu, uz enormno bogaćenje, korupciju i kriminal. Poverovati te 2012. godine da će presvučeni radikali doneti sa sobom neke političke vrline i nove vrednosne obrasce bilo je prilično naivno, i, rekla bih, neodgovorno. Posledice takvih politički naivnih ili, u nekim slučajevima, utilitarnih uverenja, živimo i danas u Srbiji.
Koliko je današnja politička stvarnost Srbije rezultat dugotrajnog procesa koji se odvijao kroz kulturu, obrazovanje, medije i institucije, mnogo prije nego što je nacionalizam postao dominantna politička ideologija?
- Ideološke matrice koje je režim Slobodana Miloševića posejao krajem osamdesetih i tokom devedesetih godina prošlog veka okovale su srpsko društvo, generacijama, predstavama o večnim neprijateljima, o zaustavljenoj istoriji koja se iznova preživljava u sadašnjosti i zarobile ga opsesivnim idejama o vraćanju davno izgubljenih teritorija. Tih devedesetih, putem svih raspoloživih državnih ideoloških aparata (institucije kulture, obrazovanja, mediji…), veliki broj građana Srbije uveravan je i uveren je da su naši večni neprijatelji Bošnjaci (nazivani “Turcima”), Albanci (nazivani “Šiptarima”), Hrvati (nazivani “ustašama”) i svi oni koji su se suprotstavljali ovim grubim stigmama i stereotipnim predstavama bili su proglašavani izdajnicima ili auto-šovinistima i, najčešće, svrstavani u jednu od navedenih kategorija, proporcionalno prirodi odbrane koju su u javnosti iznosili u ime stigmatizovanih. Nakon neuspele tranzicije početkom dvehiljaditih, stara neprijateljstva podgrejana su populističkim ambicijama novog autoritarnog režima.
Te ideološke matrice prenosile su se s generacije na generaciju i onemogućavale ozdravljenje srpskog društva, istovremeno uskraćujući i šansu za izlazak iz zone starih konflikata, koja je uvek i zona potencijalnog otvaranja novih.
Istoriografija je jasna, ali mitovi često opstaju uprkos istorijskim činjenicama. Zašto je tako i kako ti mitovi uopšte nastaju?
- Kao konstruisane slike o sebi i drugima mitovi se nalaze u korpusu elementarnih vrednosti jednog društva ili jedne kulture, najčešće potencirajući istorijsko kolektivno iskustvo, sa svrhom samopotvrđivanja zajednice. Međutim, ukoliko se mitovi ideološki i politički utilitarizuju i funkcionalizuju oni su uvek kreirani kompatibilno vladajućem doktrinarnom kodu i, u takvim slučajevima, kao političko sredstvo služe upravo legitimaciji i moći države, nacije, partije ili etničke grupe, koja ih konstruiše – istovremeno ograničavajući i, najčešće, stigmatizirajući druge, strance, manjinski opredeljene, itd.
Jesu li nacionalni mitovi sami po sebi opasni ili ih opasnima čini zloupotreba od strane političkih elita?
- Nacionalni mitovi ne moraju nužno da budu opasni, niti je to slučaj u svim nacionalnim kulturama. Međutim, uvek i neizbežno su opasni onda kada ih političke elite i populistički lideri funkcionalizuju s ciljem masovne mobilizacije u odnosu na kolektivne sentimente netrpeljivosti i mržnje prema “drugima”, “strancima”, “neprijateljima”… Populističke politike “mi protiv njih” teško su zamislive bez ovakve funkcionalizacije. Upravo je različita percepcija prošlosti, pa i nacionalnih mitova ključni sadržaj narativa koji se, manje ili više intenzivno, konstruišu u javnoj sferi u svim državama Zapadnog Balkana.
U tom smislu, možemo govoriti o pluriverzumu narativa, o više različitih interpretacija (zajedničke) prošlosti koje se projektuju u sadašnjost, a koje snažno modeluju svest građana i određuju agende institucija u svakom od balkanskih državnih entiteta. Ovi narativi fiksirani su na binarnim kodovima, kao što su: “mi”-“oni”, “naši”-“njihovi”, žrtve-agresori, i postaju instrumenti u konstrukciji realnosti. Ovakve narativne konstelacije stvaraju ekstremne relacione procese koje karakterišu govori mržnje i kojima se, nažalost, konstantno evocira nostalgija za pravim frontom. Značajnu ulogu, takođe, ima i činjenica da su u praktično svim državama regiona na sceni populistički stilovi vladanja koji, iako je to zakonom zabranjeno u svim državama, ovakve narativne sadržaje šire kroz kanale državno-ideoloških aparata, kreirajući tako plebiscitarnu podršku za svoje politike.
Koliko je za nacionalističku ideologiju važna predstava o sopstvenom narodu kao istorijskoj žrtvi? Zašto je osjećaj kolektivne ugroženosti moćno političko sredstvo?
- Mislim da je upravo predstava o sopstvenom narodu kao istorijskoj žrtvi svojevrsno uporište svih nacionalističkih ideologija, jer, s jedne strane, pozicija kolektivne žrtve snažno mobiliše zajednicu na jedinstvo, a s druge strane, podrazumeva odricanje od etičke odgovornosti prilikom poravnanja onoga što nacionalistički ideolozi poturaju kao istorijsku nepravdu.
Možda je najtačnija ilustracija ovog odricanja nama svima iskustveno poznata floskula – “a šta su oni radili nama”… Od kolektivnog pristanka na poziciju istorijske žrtve do ispoljavanja masovne i dozvoljene agresije prema “večitim neprijateljima” mali je korak. I, gotovo po pravilu, u jednoj fazi namerno i svesno podsticanog osećaja kolektivne ugroženosti - taj korak biva pređen. Upravo je provociranje osećaja večite žrtve i kolektivne ugroženosti nezaobilazni deo repertoara svih populističkih politika.
Kada je reč o Srbiji problem se, nakon devedesetih godina dvadesetog veka, dodatno usložnjava i od 2012. godine, jer su, i pored deklarativne orijentacije ka evropskim integracijama, zvanične političke i kulturne strategije dominantno bile usmeravane ka negovanju poznatih nacionalističkih kodova, a kultura sećanja je, osim povremenih incidenata, bila usmerena isključivo na stradanje srpskog naroda. Nažalost, zanovljeni san o jedinstvenoj Srbiji, manifestovan u formi ideološkog konstrukta “srpski svet”, po principu akcije i reakcije, dodatno je otežao razrešavanje narativa mržnje i konfliktnih relacija na Zapadnom Balkanu.
Kosovska bitka je istorijski događaj iz 1389. godine, ali je tokom vjekova postala mnogo više od istorijskog događaja. Kako je nastajao kosovski mit i kada je dobio značenje koje ima u savremenom srpskom nacionalnom identitetu?
- Jedan od najfrekventnijih i najfunkcionalizovanijih ideološki re-kreiranih i zloupotrebljenih mitova, Kosovska bitka, konstruisan je po principu ukrštanja tri dominantne stereotipne predstave: predstave o ugroženom i „obogovljenom Rodu“ čija dominacija se ne dovodi u pitanje, vekovnoj, večitoj i svetoj bici za svetu, nacionalnu, duhovnu teritoriju, i narodu, kao kolektivnom junačkom telu koje se uporno bori sa spoljašnjim neprijateljima ali jednako i sa unutrašnjim izdajnicima. Dok sam istraživala odnos između ideoloških matrica i zatvorene kulture u Srbiji bili su mi važni osvrti nekih autora, među njima su i Ivan Čolović i Svetlana Slapšak. Čolović precizno primećuje da se rastojanje između onoga što se dogodilo, u istorijskom smislu, i onoga što se događa skraćuje do nerazlikovanja. Da je reč o dva toka priče.
U jednom se ređaju savremeni događaji, u drugom se evociraju njima slični događaji iz prošlosti, koji se ulivaju u onaj koji se pretvara u priču o jednom vanvremenom događaju, koji se zove 'vekovna borba'. Glavni akter te borbe postaje vanvremeni lik srpskog Naroda, lociran negde u atemporalnosti, lišen istorijske dimenzije, dobijen fuzijom predaka i potomaka. Tako je kolektiv postao, kako to Čolović formuliše, neka vrsta večnog nacionalnog subjekta.
Prema Svetlani Slapšak upravo je sintagma „nebeski narod“ bila ta koja je devedesetih stvarala utisak o posebnoj „veličini“ i „izdvojenosti“ srpskog naroda. Međutim, motivi „nebeske Srbije“ i „nebeskog naroda“ ili „obogovljenog naroda“ na kojima je bio utemeljen impozantan broj stereotipnih predstava devedesetih, variran putem različitih medija (i putem različitih žanrova), ujedno govore i o specifičnoj zloupotrebi vere i hrišćanske filozofije koja je devalvirana i funkcionalizovana političko-ideološkim konotacijama i aspiracijama. Tako je, naporedo sa supstituisanjem individualne transcendencije s kolektivnom i nacionalnom transcendencijom kao manifestnim oblikom etnofiletizma, i hrišćanska religijska praksa konvertovana u političku i nacionalističku pseudoreligijsku i pseudo-duhovnu senzibilnost.
Šta je u kolektivnoj predstavi o Kosovu istorija, a šta naknadno izgrađen politički i kulturni narativ?
- U njoj je ostalo vrlo malo istorije. Populističke politike i stilovi vladanja izmenili su je do neprepoznatljivosti. To su, uostalom, uradili i s drugim istorijskim događajima. Konstituisanje autoritarnog poretka je nemoguće bez revizionističkih zahvata kada je reč o istoriji.
Kakvu je ulogu u stvaranju i održavanju kosovskog mita imala epska književnost?
- Stereotipne predstave o svetoj zemlji, herojstvu, žrtvovanju, stradanju i zaveri protiv srpskog „nebeskog naroda“ bile su, krajem osamdesetih i tokom devedesetih godina, i najčešći predmet poetskog oblikovanja velikog broja epigonskih pesnika ali i umetnika, kulturnih delatnika i poslenika različitih provenijencija koji su se, „inspirisani trenutkom“ i nacionalnim zovom okušali i kao stihotvorci - nacionalni zastupnici i branitelji.
Topos „izdajnika roda“ već decenijama je prisutan u srpskoj kulturi i pre svega je održavan zbog političkih i konfesionalnih pretenzija. Potrebu za obogovljenjem roda, za amalgamisanjem konfesionalnog i nacionalnog, Radomir Konstantinović prepoznaje kao karakterističnu za zatvorene, kolektivističke i konzervativne kulture. Bog je u ovom kontekstu uvek isključivo Bog Roda pa su otud i svi pokušaji da se izvan roda, pa dakle i izvan tradicionalizma, traga za religijsko mističnim iskustvom, krajnje problematični i osuđeni na propast.
Otud je Bog Roda najčešće Bog „pravde i odmazde“ a predstava o njemu inicira uvek nove mistifikacije i nova mitotvorenja koja su ujedno i nasilje nad istorijom u ime pseudotradicije. Kada je reč o epskoj književnosti, ona svakako spada u dragoceno nasleđe srpske kulture koje je, nažalost, vrlo često naknadno tumačeno, ideološki re-kreirano i politički-utilitarno tumačeno i plasirano. Tokom dva protekla autokratska ciklusa imali smo, zapravo, pokaznu vežbu do koje mere autoritarnost i ideološki represivni režimi razaraju sopstvenu kulturu, kako tradiciju, tako i savremeno kulturno stvaralaštvo. Autoritarne politike imaju inverzirano vrednovanje ne samo kulture nego i vrlina u koje nesumnjivo spadaju predstave o slobodi (za sebe i druge), herojstvu i patriotizmu.
Kako mit o porazu može postati temelj nacionalnog ponosa i identiteta?
- Kada se mit o istorijskom porazu funkcionalizuje, dobija se mit o zadobijanju večnog života, pod uslovom lojalnosti u borbi za svetu teritoriju. Ipak, autentični mit o Kosovskoj bici ne bazira se na ideji poraza, već na ideji o jedinstvu Roda, svesnom žrtvovanju u sukobu s nadmoćnijim neprijateljem i svesnom biranju “carstva nebeskog” u odnosu na “carstvo zemaljsko”. Naravno, veći deo takve interpretacije je naknadno kreiran iz perspektive nacionalnog romantizma. Kosovskom boju je, tako, pripisan značaj epohalnog događaja, mada istoriografski podaci pokazuju da niti je to bio nedvosmisleni poraz, niti je to bio definitivni kraj srpske srednjovekovne državnosti.
Latinka Perović je genezu savremenog srpskog nacionalizma posmatrala kao dugotrajan istorijski proces. Koliko je za njegovo razumijevanje važan period socijalističke Jugoslavije i obračun sa liberalnim političkim i intelektualnim strujama u Srbiji početkom sedamdesetih godina?
- Za Latinku Perović savremeni srpski nacionalizam nije utemeljen samo u dešavanjima osamdesetih godina prošlog veka. Ona ga vidi kao dugotrajan proces otpora modernizaciji srpskog društva koji ima kontinuitet od devetnaestog veka, ali je prelomni period za konstituisanje srpskog nacionalizma kakvog ga danas znamo bio upravo u socijalističkoj Jugoslaviji, sedamdesetih godina. Ovaj period ona vidi kao svojevrsni inkubator u kojem je srpska nacionalna ideja zadobila obrise forme u kojoj će se manifestovati par decenija kasnije. Naime, nacionalizmi u SFRJ, po njenom mišljenju, nisu nestali, već su samo bili potisnuti. Vremenom je sve bila prisutnija ideja o nepravednom i neravnopravnom statusu Srbije u okviru federacije, budući da su samo u okviru ove socijalističke republike postojale autonomne pokrajine, s nedovoljno jasno definisanim ustavnim položajem.
To je proizvodilo stalnu i rastuću frustraciju među srpskim političarima i intelektualcima. Vrhunac ovih tenzija dostignut je početkom sedamdesetih godina, kada je uz obračun s tzv. Hrvatskim proljećem (smena rukovodioca iz Hrvatske), smenjen i jedan broj srpskih političara, optuženih za “anarho-liberalizam” i “tehno-liberalizam”, a među kojima su bili i Latinka Perović, Marko Nikezić, Mirko Tepavac, i dr. Osim što su ove smene doživljene kao nepravedni reciprocitet u odnosu na događaje u Hrvatskoj, takođe su, kako smatra Latinka Perović, predstavljale i uklanjanje modernizatorske struje u srpskoj politici, čime se nepovratno izgubio reformatorski zamah koji je počeo da se razvija u tom periodu i koji je mogao da se razvije u građansku političku kulturu u budućnosti.
S druge strane, ovaj napad na reformatorsko rukovodstvo srpskih komunista doživljen je i kao još jedan dokaz o ugroženosti Srbije u okviru SFRJ, a prazan prostor su počeli da zauzimaju konzervativni intelektualci oko SANU, deo istoriografije i Srpska pravoslavna crkva. Od tada počinju da se uspostavljaju glavni obrisi budućeg političkog narativa – Kosovo kao centralno pitanje, položaj Srba u drugim socijalističkim republikama, kao i nepravednost AVNOJ-evskih granica. Svoju kulminaciju ovaj proces će imati u Memorandumu SANU i, konačno, u figuri Slobodana Miloševića, koji stupa na političku scenu u drugoj polovini osamdesetih godina.
Snažne nacionalne i identitetske tenzije mogle su se prepoznati i u vrijeme izgradnje Njegoševog mauzoleja na Lovćenu. Polemiku o Mauzoleju pratila je velika kulturna i politička kampanja. Da li se već na primjeru Lovćena moglo vidjeti kako pitanje kulture i kulturnog nasljeđa postaje sredstvo nacionalne i političke mobilizacije? Šta nam taj slučaj govori o odnosu srpskog nacionalizma prema Crnoj Gori?
- Borba oko Njegoševog mauzoleja nije bila i nije samo “kulturna” bitka, već je i svojevrsni pokazni model politički motivisanog identitetskog preoblikovanja koji se od 1918. godine manifestovao u ciklusima, a čija se dominacija razvija osamdesetih godina, u obliku peticija intelektualaca, crkvenih protesta, izjava u medijima…
Upravo je tih godina oživljena isključiva nacionalistička pretenzija po kojoj je Njegoš isključivo srpski pisac, Crnogorci podrazumevani kao Srbi, a svaki pokušaj da se Njegoš tumači kao crnogorski ili jugoslovenski pisac viđen je kao krađa kulturnog nasleđa i prekrajanje identiteta. Prema uvidima nekih istoričara, već u vreme polemike oko Njegoševog mauzoleja u beogradskim krugovima se videlo da se Crna Gora nacionalno emancipuje, a odbrana kapele bila je istovremeno i odbrana teze da Crna Gora nema poseban nacionalni identitet van srpskog. Gotovo identičan obrazac – kulturno nasleđe (crkva, istorijska ličnost, jezik) kao povod za političku mobilizaciju kasnije je primenjivan na Kosovo, Krajinu, Bosnu… Pitanje koje je u određenim intelektualnim krugovima možda započelo kao arhitektonsko/estetsko, završilo je kao pitanje da li Crnogorci imaju pravo na svoj crnogorski nacionalni identitet. Tako je ostalo i do danas.
Koliku su ulogu u razvoju nacionalističke ideologije imali književnici, akademici, univerzitetski profesori i druge kulturne elite? Može li kultura pripremiti društvo za političke procese koji će uslijediti mnogo godina kasnije?
- Nacionalizam, kao i sve druge ideologije, uvek sadrži tri elementa – kritiku postojećeg stanja, projektovanje budućeg željenog stanja i definisanje načina kako da se to realizuje. U tom smislu, neophodni su odgovarajući narativi koje proizvode književnici, akademici, univerzitetski profesori, umetnici… Drugim rečima – kulturna elita. Upravo je “izdaja intelektualaca”, kao prihvatanje partikularnih i nacionalnih zapovesti, motivisana isključivo pragmatičnim interesima, a udaljena od slobode, demokratije, istine i humanosti, služenje političkim strastima režima u usponu i manifestovanje bespogovorne lojalnosti političkim vođama, bila dominantni model koji je uspostavljan i uspostavljen i u Srbiji uoči raspada Jugoslavije, a potom i ratova devedesetih.
Memorandum SANU iz 1986. često se označava kao jedan od ključnih tekstova za razumijevanje ideološke pripreme srpskog nacionalizma krajem XX vijeka. Koliki je njegov stvarni značaj?
- U jesen 1986. godine, nastaje strateški dokument koji je artikulisao srpski nacionalni program – Memorandum SANU. Godinu dana ranije, na sednici Akademije 24. maja 1985. doneta je odluka o izradi Memoranduma, a 13. juna iste godine oformljen je i Komitet zadužen za njegovo kreiranje. Završni pasusi nacrta Memoranduma jasno ekspliciraju ambicije njegovih autora - da je prvi uslov preobražaja i preporoda Srbije demokratska mobilizacija celokupnih umnih i moralnih snaga naroda, ali ne samo za izvršavanje donesenih odluka političkih foruma, nego i za stvaranje programa i projektovanje budućnosti na demokratski način, čime bi se prvi put u novijoj istoriji na opštedruštvenom zadatku stvarno sjedinjavali znanje i iskustvo, savest i hrabrost, mašta i odgovornost na osnovama dugoročnog programa.
Srpska akademija nauka i umetnosti eksplicirala je da izražava svoju spremnost da se svesrdno i celokupnim svojim snagama založi na ovim sudbonosnim zadacima i istorijskim nalozima generacije. Memorandum SANU bio je ideološki proglas, realizovan od strane akademika i intelektualaca, koji je bez sumnje predstavljao početak mobilizacije velikog dela srpskog društva u odnosu na očekivani krvavi raspad SFRJ i sve što je potom usledilo.
Da li je Memorandum SANU bio početak jednog procesa ili prije artikulacija ideja koje su već dugo postojale u dijelu srpske intelektualne i kulturne elite?
- Bio je i jedno i drugo. Period između 1986. i 1999. je moguće označiti kao period intenzivne ideološke pripreme, a uloga kreatora „nove realnosti“ pripala je upravo intelektualnoj eliti, tada najpopularnijim književnicima, umetnicima, naučnicima i novinarima.
U tom smislu složila bih se s formulacijom istoričarke Olivere Milosavljević da je aktivnost i uključenje intelektualne elite davalo privid objektivnosti, da je istovremeno značilo odmak od političkog govora i sugerisalo neprikosnoveno važenje „stručnog govora“ i, utoliko, imalo veću težinu od otvorenog govora političkih propagandista, iako se sadržina njihovih iskaza svodila na isto. Tako je realizovana stara politička imaginacija o nacionalno i teritorijalno jedinstvenoj Srbiji. Čitav proces opravdavanja ratnih dejstava koja će uslediti zahtevao je intenzivan i ofanzivan proces homogenizacije i to je urađeno upravo onako kako je ona – raspiravanjem straha od zajedničkog života s drugima, argumentacijom iz prošlosti koja je trebalo da bude prepoznata u sadašnjosti i koja je sugerisana i predviđana u budućnosti.
Kolika je odgovornost intelektualaca kada svojim autoritetom daju legitimitet nacionalističkim idejama? Može li se rat pripremati mnogo prije prvog ispaljenog metka kroz akademije, crkvu, medije, obrazovanje i kulturu?
- Ideološka priprema rata je njegova nezaobilazna i prva faza. Pre ratnih dejstava uvek ide priprema javnosti za ono što će uslediti s ciljem amortizovanja ili anesteziranja kritičkog mišljenja građana. Pet godina nakon sastavljanja Memoranduma akademici, pisci i naučnici našli su se u situaciji određivanja u odnosu na rat: u izjavama većine članova SANU rat je bio shvaćen kao „nužnost“ i kao nametnuti usud, kao još jedno iskušenje namenjeno srpskoj naciji, koja od agresije mora da se brani agresijom i na „genocid“ da odgovori „nužnom odbranom“. Upravo su „prestupnici za pisaćim stolom“, kako ih naziva nemački istoričar Holm Zundhauzen, bilo iz uverenja, ili iz oportunizma, kreirali duhovni kontekst koji je dao legitimitet, pa tako i podsticaj, primeni nasilja u celokupnom društvenom kontekstu. Ponovo stvorenim sećanjima i mitovima javnost je bila dosledno ideologizovana i manipulisana stalnim kreiranjem ksenofobičnih predstava.
Kada govorimo o ideološkoj pripremi ratova devedesetih i projektu Velike Srbije, koja je tačno bila uloga SANU, SPC, medija, univerziteta i kulturnih institucija? Da li je riječ o ideološkom saglasju različitih centara moći?
- Reč je o saglasju različitih centara moći u vezi realizacije de facto državnog projekta. U njegovoj realizaciji učestvovali su književnici, naučnici i duhovna lica, kreiranjem paralelne realnosti s ciljem dovođenja građana u željeno stanje kolektivne svesti, koje se, nažalost, potom prenosilo generacijski, identično dirigovano iz različitih centara državne moći.
Kakvu je ulogu SPC imala u nacionalnoj mobilizaciji tokom devedesetih? Da li se ta njena uloga nakon ratova promijenila ili danas, u drugačijim političkim okolnostima, prepoznajemo iste obrasce?
- SPC je devedesetih, sve do pred kraj ratova, pratila ideološke naloge tadašnje vlasti i bila jedan od nosećih stubova nacionalne mobilizacije. Hrišćanska, jevanđeljska etika bila je zamenjena etnofiletističkom. Tih devedesetih, sticajem okolnosti, živela sam u Crnoj Gori i sećam se osećaja duboke uznemirenosti i mučnine zbog puščanih cevi koje su virile iz manastira Svetog Petra Cetinjskog.
Taj neprirodni spoj hrišćanstva i aboliranja zločina je, verujem, do danas ostao potresan i za svakog autentičnog vernika. I ta sprega čelnika SPC i autokratske vlasti ostala je, baš kao i devedesetih, vrlo vitalna. Svi drugačiji glasovi u SPC vrlo brzo su eliminisani. Ovi su procesi posebno bili vidljivi poslednjih godinu i po dana, tokom studentskih protesta. Za studente koji su marširali gradovima, crkve su uglavnom bile zatvorene, patrijarh ih je pred Putinom proglasio “obojenom revolucijom” i, najzad, služio je opelo na sahrani Ratka Mladića.
Da li je Srbija nakon ratova devedesetih ikada istinski pokušala da se suoči sa sopstvenom odgovornošću ili je izostanak društvene katarze omogućio povratak iste ideologije i ljudi koji su je zastupali?
- Političke elite u Srbiji su, čak i nakon petooktobarskih promena, izbegavale suočavanje sa prošlošću. Iako je uspostavljena saradnja sa Haškim tribunalom i iako su vremenom isporučeni svi optuženi, nije došlo do dubljih promena u odnosu prema dešavanjima tokom devedesetih godina. Bez transformisanih sistema vrednosti nije bila moguća društvena katarza.
I ovaj izostanak omogućio je postepeni povratak iste ideologije, podržavan od isto tako nedovoljno transformisanih centara državne moći. Bilo bi nepravično ne konstatovati da su za sve to vreme u Srbiji postojale i emancipatorske intelektualne i političke struje, ali su njihovi glasovi bili svesno i planski zatomljavani, a od 2012. godine i potpuno marginalizovani i stigmatizovani poznatim stigmama kao “autošovinisti”, “domaći izdajnici” i “strani plaćenici”.
Kakvo mjesto u savremenoj istoriji Srbije pripada Zoranu Đinđiću? Da li je njegov pokušaj modernizacije i raskida sa politikom devedesetih bio samo kratka epizoda ili propuštena istorijska šansa Srbije?
- Zoran Đinđić je, kao premijer, isuviše kratko bio na vlasti. Zatekao je potpuno urušene institucije i enormne dugove, tako da je dobar deo njegovog kratkog mandata bio posvećen saniranju ogromne, višedimenzionalne štete koju je iza sebe ostavio režim Slobodana Miloševića. I u tome je, velikim delom, uspeo. Međutim, uloga Zorana Đinđića kao političara bila je daleko značajnija. Bila je to potpuno nova vrsta srpske politike koja se bazirala na liberalnim postulatima, na ideji da svaki građanin mora prvo da promeni sebe, svoj politički habitus, kako bi krajnji rezultat bio promena celokupnog društva.
Bio je to zaista nov pristup političkom mišljenju u Srbiji, koje je do tada počivalo na principu državne intervencije u društvenom životu, na ideji da bi “država” trebalo da rešava sve društvene probleme. Drugi značajan princip koji je deo Đinđićevog nasleđa jeste – pragmatizam. Osnovni parametar, dakle, morao bi biti uspešnost i efikasnost neke aktivnosti, a ne samo dobra namera. To je bilo toliko različito od ustaljenih načina društvenog delovanja koja su se uglavnom bazirala na ideji “čuvenog” srpskog inata i na ulozi “večite žrtve”.
To su bile osnovne pretpostavke za dubinsku i snažnu, demokratsku, modernizaciju Srbije. S druge strane, bila je to, imajući u vidu taj period, velikim delom i nemoguća misija koja je završena njegovim ubistvom. Ipak, mislim da je Đinđićevo nasleđe nastavilo da živi u različitim oblicima i da je trag koji je ostavio u srpskom društvu neizbrisiv.
Kako se dogodilo da se Srbija, nakon pada Miloševića i nade da je moguć demokratski preobražaj društva, ponovo nađe pod vlašću ljudi koji su politički stasavali devedesetih?
- Radi se o nekoliko faktora. Prvi je, svakako, atentat na Đinđića, kojim je brutalno, fizički, prekinut taj novi zamah u srpskoj politici. Mislim da se naše društvo do danas nije oporavilo od toga. Drugi faktor je izostanak lustracije posle petooktobarskih promena. Osim nekoliko sudskih procesa i uspostavljanja saradnje s Haškim tribunalom, nije se dogodilo sistematsko razračunavanje s protagonistima Miloševićeve politike.
Ostaci starog režima su i dalje ostali na političkoj sceni i polako se oporavljali, prividno se transformišući u “nove” političke aktere. Konačno, ne bi trebalo zanemariti ni poguban uticaj svetske ekonomske krize, koja je od 2009. godine zahvatila još uvek krhku srpsku privredu. Izgubljen je ogroman broj radnih mesta, enormno je povećana stopa nezaposlenosti, došlo je do dramatičnog pada standarda, a kao glavni krivac označena je tadašnja vlast Demokratske stranke. Sve su to faktori, mada spisak naravno nije konačan, koji su pripremali teren za povratak stare politike. Ovog puta u obliku “proevropske” Srpske napredne stranke.
Da li je Aleksandar Vučić posljedica neraskida Srbije sa devedesetima ili je upravo izostanak tog raskida bio preduslov njegovog dolaska i dugog opstanka na vlasti?
- Srbija nije ni jednostavno ni jednodimenzionalno društvo. Svih ovih godina prisutno je vrenje i stalna konfrontacija građanskih i nacionalističkih orijentacija. Ne bi trebalo zaboraviti ni činjenicu da je Aleksandar Vučić, sve do sada, uživao vrlo snažnu podršku nekih značajnih evropskih političara (pre svega Angele Merkel).
Ova podrška bazirana je na ideji da bi u Srbiji trebalo da postoje dve jake proevropske stranke – jedna pozicionirana na levom centru (Demokratska stranka), a druga na – desnom centru (Srpska napredna stranka). Koliko je to bila naivna pretpostavka bilo je očigledno već posle prvih godina Vučićeve vladavine. Demokratska stranka i druge opozicione stranke su praktično urušene, a apsolutnu dominaciju uspostavila je Srpska napredna stranka.
Tako smo od ideje sistema nestabilne ravnoteže, došli do realnosti u kojoj postoji stabilna neravnoteža. Ovo je evropskim političarima poslužilo za kreiranje doktrine o “stabilokratiji” – nije važno kakvi su unutrašnji procesi u jednoj zemlji, dok ona ne ugrožava stabilnost u odnosima s drugim državama, pre svega u regionu. To je bila još jedna naivna pretpostavka, koju, po svemu sudeći, evropski političari sada polako napuštaju.
Koliko je Vučić koštao Srbiju, a koliko region?
- Cenu neke vlasti moguće je u potpunosti odrediti tek kada ona završi svoj politički vek. Ipak, neke posledice su i sada i te kako vidljive. Što se unutrašnjih odnosa u Srbiji tiče, došlo je do dramatičnog urušavanja vladavine prava, uspostavljen je klasičan autokratski oblik vladanja, demokratske institucije su obesmišljene, preplavljeni smo masom prorežimskih medija, a društvo je dramatično i duboko politički destruirano.
Odnosi u regionu Zapadnog Balkana su najlošiji od 2000. godine. Srbija nema dobre odnose praktično ni sa jednom državom nastalom raspadom SFRJ, a koncept “srpskog sveta” ostaje kao konstantni faktor rizika za regionalnu stabilnost. Što se šireg međunarodnog okruženja tiče, politika balansiranja i beskrajnog žongliranja između Evropske unije, Sjedinjenih Američkih Država, Rusije i Kine doživela je, ratom Rusije i Ukrajine, ozbiljan udarac. Osim izvesne finansijske koristi, ovakav pristup doneo je Srbiji ozbiljan pad političkog kredibiliteta i status neuverljivog i nepredvidljivog partnera. Sve u svemu, dosadašnji bilans ove vlasti svakako se može smatrati razornim.
Kako ste iz Srbije posmatrali litije u Crnoj Gori i političke promjene 2020. godine? Da li su, iz Vaše perspektive, litije bile autentični emancipatorski pokret, kako ih je predstavljao dio crnogorske javnosti, ili dio šireg političkog i identitetskog procesa? Koliko Aleksandar Vučić danas ima koristi od tih takozvanih “emancipatorskih litija” i njihovog političkog ishoda?
- Danas je, verujem, mnogo većem broju građana jasno da litije nisu bile autentični emancipatorski pokret već deo strategije političke i identitetske uzurpacije koja se od 2020. do danas manifestovala kroz ideološki konstrukt “srpskog sveta”. Danas je očigledno da su neki od glavnih promotera litija, kao “emancipatorskog pokreta” učesnici u aktuelnoj vlasti u Crnoj Gori, svesrdni podržavaoci autoritarnog režima Aleksandra Vučića. Po procesima koji su se od 2020. do danas dešavali u crnogorskom društvu, očigledno je i to da su u njemu ugrožene sekularnost, građanskost i multikulturalnost. Iako se, paradoksalno, nalazi na pragu ulaska u Evropsku uniju. Od ovih procesa u Crnoj Gori aktuelni režim u Srbiji očekuje mnogo, posebno sada kada nam se bliže izbori, jer će narativ o ugroženosti Srba u Crnoj Gori biti sastavni deo režimske predizborne kampanje.
Pratili ste dešavanja u Crnoj Gori nakon 2020. Da li Vas je iznenadilo ćutanje dijela crnogorske intelektualne elite pred jačanjem klerikalizma i nacionalizma? Kako ste doživljavali objašnjenja da društvu treba dozvoliti da „izduši“, dok su oni koji su upozoravali na posljedice takvih procesa nerijetko proglašavani crnogorskim nacionalistima?
- Ćutanje dela crnogorske intelektualne elite u odnosu na jačanje klerikalizma i nacionalizma koji su bili sastavni deo procesa ideološke implantacije “srpskog sveta” za mene nije bilo neočekivano, iako je bilo razočaravajuće. I po iskustvu koje smo imali devedesetih, ali i u ovom drugom autoritarnom ciklusu, bilo mi je jasno da je građansko društvo u Crnoj Gori suočeno s teškim izazovom i moćnim represivnim političkim mehanizmima. Iako verujem u snagu crnogorskog društva da se nakon ovakvih procesa revitalizuje, znam da je oporavak zahtevan, često iscrpljujući i dugotrajan.
Među mojim kolegama i prijateljima u Crnoj Gori, novinarima i građanskim aktivistima, bilo je onih koji su, nažalost, dobili tu stigmu “crnogorskih nacionalista i ekstremista”. Slučaj “mapiranja ekstremizma u Crnoj Gori” završio je u sudskim postupcima i verujem da će svi koji su pokrenuti imati pravičan ishod. Ono što je bilo posebno uvredljivo jeste činjenica da su, dok je ovo stigmatizovanje trajalo, mnogi deklarativno emancipovani građanski intelektualci tvrdili da se svima nama koji smo upozoravali na opasnost od konstrukta “srpskog sveta”, kako u Crnoj Gori, tako i širom Zapadnog Balkana, priviđaju i taj konstrukt i njegove moguće posledice.
Posljednjih godina u dijelu javnosti uspostavljena je teza o dva navodno jednako opasna nacionalizma - srpskom i crnogorskom. Da li se, sa stanovišta kulturologije i istorijskog iskustva, ta dva fenomena uopšte mogu izjednačiti? Kako nastaje takva vrsta simetrije i kome ona politički koristi?
- Budući da nacionalizam na kojem počiva “srpski svet” ima elemente šovinizma, jasno je da je ovakva vrsta izjednačavanja pogrešna. Međutim, ona je bila korisna upravo onima koji su, zahvaljujući manipulaciji pričom o neutralisanju identitetskih strasti, u crnogorsko društvo iznova implementirali poznate i destruktivne ideološke obrasce. Naravno, u multikulturalnim državama svaki agresivni nacionalizam je izrazito destruktivan, međutim, pravo na svest o sopstvenoj kulturi, tradiciji, državnosti i jeziku ne može se smatrati agresivnim nacionalizmom.
Ako srpski nacionalizam posmatramo kao proces koji je decenijama građen kroz nacionalne mitove, kulturne i intelektualne elite, Crkvu i državne institucije, prepoznajete li neke od tih obrazaca u odnosu današnje Srbije prema Crnoj Gori?
- Aktuelna vlast u Srbiji Crnu Goru vidi kao sopstveni deo koji je neprirodno i nepravedno odvojen. Ali, stav aktuelnih vlasti nije stav svih građana Srbije. I važno je da građani Crne Gore to znaju. Mislim da je došlo vreme da države na Zapadnom Balkanu dekonstruišu svoje mitomanske, tvrde nacionalističke obrasce, u suprotnom ovo će nastaviti da bude trusno područje i potencijalni izvor nestabilnosti i novih konflikata.
Kada danas pogledate Srbiju, vidite li društvo koje ima snage da preispita sopstvene nacionalne mitove i odrekne se potrebe da uređuje sudbine susjeda ili društvo koje im se, u trenucima krize, iznova vraća?
- Studentski i građanski protesti koji se dešavaju u proteklih više od godinu i po dana pokazuju da srpsko društvo nije odustalo od borbe za istinsku demokratiju. Ovi protesti su na, gotovo paradigmatičan način, ogoleli dotadašnju političku scenu, uključujući i vlast i dotadašnju opoziciju, pokazujući da postoji i snaga i energija za kreiranje jednog boljeg društva.
Studenti su doneli jednu potpuno različitu političku kulturu, drugačiju od svega onog što se dešavalo poslednjih četrnaest godina. A suštinski demokratska društva, kako nam istorija pokazuje, nikada ne predstavljaju opasnost za svoje okruženje, niti imaju potrebu za propagandnim re-kreiranjem populističkih narativa. Društvena saglasnost se u demokratiji postiže kroz proces otvorene komunikacije političkih aktera u okviru ustava i zakona, a ne putem unapred definisanih ideoloških projekata. To važi i za odnose među različitim demokratskim državama.
Šta se događa sa društvom koje odbija da razlikuje istoriju od mita?
- Projektovanje prošlosti u sadašnjost je uvek rizično. Ni mitovi, ali ni sama istorija, osim u smislu one latinske sentence da je „učiteljica života“, ne mogu biti sadržaj aktuelnih politika, zato što svi mi, i kao pojedinci, ali i kao društva, imamo različitu interpretaciju onoga što se dogodilo u vremenu. Kao što je govorio Tomas Džeferson – „zemlja pripada živima“. Zbog toga se savremeno razumevanje politike i ne bazira na istoriji, već na funkcionalno-pragmatičnim principima. U protivnom, imali bismo beskrajne konflikte i ratove.