Čelnici NATO-a okupiće se naredne sedmice u Ankari, gdje Evropljani žele da po strani ostave nesuglasice sa američkim predsjednikom Donaldom Trampom u vezi sa Iranom i Grenlandom, te pokažu da preuzimaju veću odgovornost za odbranu kontinenta dok Vašington smanjuje svoje obaveze prema Alijansi.
Generalni sekretar NATO-a Mark Rute rekao je da će samit narednog utorka i srijede pokazati da Evropljani ispunjavaju obećanja o povećanju izdvajanja za odbranu kako bi odvratili Rusiju od bilo kakvog napada, a biće potpisani i ugovori o nabavci naoružanja vrijedni više desetina milijardi dolara.
Očekuje se da će se lideri takođe obavezati na nastavak finansiranja isporuka oružja za borbu Ukrajine protiv ruske invazije. Ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski prisustvovaće večeri koju će organizovati turski predsjednik Redžep Tajip Erdogan, koji će takođe održati bilateralne razgovore sa Trampom.
Evropski zvaničnici navode da se nadaju kako će snažni odnosi koje Tramp ima sa Erdoganom i Ruteom omogućiti da samit protekne bez problema, ali ističu da to nije izvjesno zbog i dalje prisutnih transatlantskih tenzija izazvanih ratom sa Iranom, kao i čestih kritika američkog predsjednika upućenih NATO-u.
U objavi na društvenoj mreži Truth Social u četvrtak, Tramp se požalio da Sjedinjene Američke Države troše novac na zaštitu članica NATO-a „bez ikakve koristi“. Rute i ostali lideri NATO-a insistiraju da Alijansa doprinosi i bezbjednosti samih Sjedinjenih Američkih Država, te da Evropljani odgovaraju na Trampove dugogodišnje zahtjeve da više ulažu u sopstvenu odbranu.
Rute: Evropljani preuzimaju veću odgovornost
„Samit naredne sedmice biće usmjeren na pretvaranje dodatnih izdvajanja u konkretne borbene sposobnosti i značajno jačanje naše odbrambene industrije“, rekao je Rute u srijedu u Berlinu.
„NATO jeste i ostaće transatlantski savez, ali moramo ga uravnotežiti na bolji način“, dodao je.
„U bliskoj saradnji sa Sjedinjenim Američkim Državama, evropskim saveznicima i Kanadom, preuzimamo veću odgovornost za konvencionalnu odbranu Evrope.“
Rute je prošlog mjeseca izjavio da su evropske članice NATO-a i Kanada u 2025. godini izdvojile 90 milijardi dolara više za odbranu nego prethodne godine, dostigavši ukupan iznos veći od 570 milijardi dolara.
Prošle godine u Hagu, lideri NATO-a dogovorili su da će do 2035. godine izdvajati 3,5 odsto bruto domaćeg proizvoda za ključne odbrambene potrebe, poput naoružanja i vojnih snaga, što predstavlja povećanje u odnosu na prethodni cilj od dva odsto. Takođe su se saglasili da ulože dodatnih 1,5 odsto BDP-a u šira ulaganja povezana sa odbranom, uključujući jačanje sajber bezbjednosti.
Evropljani se nadaju ponavljanju uspjeha samita u Hagu
Evropski zvaničnici nadaju se da će se ponoviti atmosfera sa samita u Hagu, na kojem je Tramp potvrdio posvećenost Sjedinjenih Američkih Država Alijansi od 32 članice i obavezama iz člana 5 Sjevernoatlantskog ugovora o kolektivnoj odbrani, te pohvalio ostale lidere.
Međutim, proteklih 12 mjeseci ozbiljno je opteretilo savez. Tramp je prijetio da će preuzeti Grenland od Danske, članice NATO-a, a zatim je, bez konsultacija sa evropskim saveznicima, pokrenuo rat protiv Irana, što je izazvalo poremećaje u globalnoj ekonomiji.
Sjedinjene Američke Države su takođe najavile povlačenje dijela svojih trupa iz Evrope, smanjile snage koje stavljaju na raspolaganje NATO-ovim odbrambenim planovima — uključujući nosač aviona, avione za dopunu goriva u vazduhu, borbene avione i bespilotne letjelice — te pokrenule šestomjesečnu reviziju američkog vojnog prisustva na evropskom kontinentu.
„Savez je i dalje živ, ali je pretrpio ozbiljne udarce“, rekao je jedan evropski diplomata, koji je govorio pod uslovom anonimnosti.
Rat sa Iranom povećava neizvjesnost uoči samita NATO-a
Evropski zvaničnici zabrinuti su da bi rat sa Iranom mogao zasijeniti samit — ukoliko se sukob, koji je trenutno pod krhkim primirjem, ponovo rasplamsa ili ukoliko Tramp svoje nezadovoljstvo usmjeri ka evropskim saveznicima zbog toga što, prema njegovom mišljenju, ne čine dovoljno da podrže američke vojne operacije.
Tramp je nagovijestio da bi to moglo značiti da Sjedinjene Američke Države nijesu obavezne da ispune svoju dužnost pružanja pomoći članici NATO-a koja bude napadnuta.
Zvaničnici NATO-a takođe navode da je velika većina saveznika ispunila obaveze i omogućila Sjedinjenim Američkim Državama korišćenje svog vazdušnog prostora i vojnih baza, iako je rat bio izrazito nepopularan u Evropi, a mnogi evropski lideri nijesu ga podržali.
Rat je dodatno narušio lične odnose između Trampa i pojedinih evropskih lidera, poput italijanske premijerke Đorđe Meloni i britanskog premijera Kira Starmera, što povećava mogućnost da bi se te tenzije mogle ponovo ispoljiti tokom samita.
„Optimista sam da se to neće dogoditi, jer mislim da lideri znaju šta je ulog“, rekao je jedan visoki diplomata NATO-a.
„A ukoliko ipak dođe do takve situacije, uvijek imamo vrhunskog ‘bračnog savjetnika’ Marka Rutea da izgladi nesuglasice.“