Plan, koji je izradio bivši konzervativni poslanik Nik Boulz, predviđa povezivanje tješnje ekonomske saradnje sa širim evropskim aranžmanom u oblasti odbrane, čime bi potencijalno bio uspostavljen novi okvir koji bi obuhvatio Veliku Britaniju, zemlje Evropske unije i druge evropske države.
Prema navodima britanskog lista, prijedlog dolazi u trenutku kada Burnamova vlada razmatra koliko daleko želi da ide u obnovi odnosa Britanije sa Evropskom unijom nakon Brexita. Iako je premijer ranije izrazio podršku tome da se Britanija jednog dana ponovo pridruži EU, Laburistička partija za sada zadržava crvene linije koje je postavio bivši premijer Kir Starmer, uključujući protivljenje ponovnom pristupanju jedinstvenom tržištu ili carinskoj uniji i obnovi slobode kretanja.
Novi pristup odnosima nakon Brexita
Prijedlog je izradio Nik Boulz, bivši konzervativni poslanik koji je 2019. napustio stranku zbog protivljenja Brexitu. Boulz je kasnije sarađivao sa Starmerom dok se Laburistička partija pripremala za preuzimanje vlasti.
Prema prijedlogu, Britanija bi nastojala da postane dio šire „evropske konfederacije“, koja bi povezivala ekonomsku saradnju sa zajedničkim obavezama u oblasti odbrane. Ideja bi išla dalje od tradicionalnog trgovinskog sporazuma između Velike Britanije i EU, nastojeći da odgovori i na šire bezbjednosne izazove sa kojima se Evropa suočava.
Predložena grupa mogla bi da obuhvati Veliku Britaniju, zemlje EU, Ukrajinu, Švajcarsku, Norvešku i države Zapadnog Balkana.
U središtu prijedloga bio bi dogovor prema kojem bi Britanija preuzela znatno veće obaveze u evropskoj odbrani, dok bi zauzvrat dobila pristup jedinstvenom tržištu EU.
Prema planu, Britanija bi se obavezala da za odbranu izdvaja 3,5 odsto bruto domaćeg proizvoda. Takođe bi proširila svoju nuklearnu zaštitu kako bi obuhvatila evropske zemlje koje trenutno nijesu pokrivene postojećim britanskim aranžmanima.
Zauzvrat, Britanija bi mogla da dobije pristup području slobodne trgovine EU, a da pritom ne mora da prihvati neke od zahtjeva koji se tradicionalno povezuju sa članstvom u jedinstvenom tržištu, uključujući slobodu kretanja i uvođenje eura.
Zašto je odbrana u središtu prijedloga
Boulz smatra da se bezbjednosno okruženje Evrope značajno promijenilo od Brexita i da bi Britanija trebalo da iskoristi svoje vojne kapacitete kao dio šireg evropskog dogovora.
On tvrdi da više ne može postojati potpuna sigurnost u pogledu buduće uloge Sjedinjenih Američkih Država u odbrani Evrope, zbog čega tješnja evropska saradnja postaje sve važnija.
Umjesto da od EU jednostavno traži bolje trgovinske uslove, Boulz smatra da bi Britanija mogla ponuditi ono što je evropskim zemljama hitno potrebno – veću vojnu i bezbjednosnu saradnju.
Njegov argument je da bi širi dogovor EU lakše prihvatila jer ne bi bio zasnovan isključivo na britanskim ekonomskim interesima. Umjesto toga, pokušao bi da odgovori na zajedničke izazove, uključujući evropsku bezbjednost i rat u Ukrajini.
Prijedlog nije politika vlade
Uprkos značaju ove ideje, za sada nema naznaka da je Burnam prihvatio prijedlog niti da njegova vlada namjerava da ga sprovede.
Izvor iz Kabinetskog ureda rekao je da vlade redovno dobijaju spekulativne prijedloge politika i da samo njihovo razmatranje ne znači da će oni biti sprovedeni.
Vlada je, kako se razumije, i dalje posvećena evropskoj politici i obavezama koje su za aktuelni saziv parlamenta postavljene pod Starmerom.
Ta razlika je važna: prijedlog je predstavljen ljudima povezanim sa vladom, ali on nije dogovoreni plan za buduće odnose Britanije sa EU.
Burnamov stav o Brexitu
Burnamov stav prema Evropi vremenom se mijenjao.
On je ranije rekao da podržava mogućnost da se Britanija jednog dana ponovo pridruži Evropskoj uniji. Međutim, u novije vrijeme tvrdio je da bi stalno ponovno otvaranje pitanja Brexita moglo ostaviti Britaniju zarobljenu u političkom ciklusu ponovnog razmatranja odluke donijete 2016. godine.
Njegova nova vlada zbog toga je naslijedila težak zadatak balansiranja.
S jedne strane, Laburistička partija želi tješnje odnose sa evropskim susjedima Britanije i smatra da je saradnja u oblastima kao što su bezbjednost, trgovina i tehnologija sve važnija. S druge strane, vlada je obećala da neće jednostavno poništiti Brexit.
Pitanje je sada da li će se taj stav promijeniti kada Laburistička partija bude pripremala svoj naredni izborni program.
Hejmi Falkoner, novi ministar zadužen za odnose sa Evropom, rekao je da vlada želi dublji i ambiciozniji odnos sa EU, ali u okviru postojećih crvenih linija Laburističke partije.
On je naglasio da Britanija trenutno ne razgovara o ponovnom pristupanju EU, ali je istovremeno rekao da sadržaj narednog izbornog programa Laburističke partije još nije utvrđen.
Odvojeni napori za tješnje veze sa EU
Falkonerovi komentari saopšteni su uoči priprema vlade za obnovu pregovora sa Briselom.
On je pozvao na novi zamah u pregovorima nakon Brexita i izdvojio usluge kao jednu od oblasti u kojima bi Britanija mogla tražiti veću saradnju.
Moguće oblasti saradnje uključuju aranžmane koji bi britanskim radnicima olakšali rad u EU, kao i uzajamno priznavanje profesionalnih kvalifikacija.
Vlada takođe pokušava da riješi nesuglasice oko predloženog sporazuma o mobilnosti mladih, koji bi desetinama hiljada mladih iz Britanije i zemalja EU mogao omogućiti da žive i rade na teritoriji jedni drugih.
Pregovori o tom programu naišli su na poteškoće, uključujući neslaganja oko naknada koje bi studenti iz EU plaćali na britanskim univerzitetima.
Naredni samit Velike Britanije i EU, koji se prvobitno očekivao u julu, odložen je nakon promjene premijera. Novi datum još nije potvrđen, iako je oktobar pomenut kao mogući termin.
Saradnja u oblasti odbrane već se pokazala teškom
Prijedlog dolazi i u kontekstu ranijih poteškoća u jačanju britanskog učešća u evropskim odbrambenim inicijativama.
Britanija nije uspjela da postigne dogovor o priključenju programu EU za ulaganja u odbranu SAFE, vrijednom 150 milijardi eura. Pregovori su prošle godine propali, pri čemu je Francuska kritikovana zbog zahtjeva za visoku cijenu britanskog učešća.
Neuspjeh je ukazao na poteškoće u uspostavljanju tješnje odbrambene saradnje između Britanije i EU, čak i kada obje strane imaju zajednički interes za evropsku bezbjednost.
Falkoner je, međutim, ocijenio da bi Britanija trebalo da ima veću ulogu u suočavanju sa evropskim bezbjednosnim izazovima.
On je ukazao na rat Rusije protiv Ukrajine, tehnološke prijetnje i druge izazove sa kojima se kontinent suočava kao razloge zbog kojih bi Britanija i evropske zemlje trebalo tješnje da sarađuju.
Pitanje je da li bi EU pristala
Najveća prepreka za Boulzov prijedlog mogla bi biti sama Evropska unija.
Bivši lider Laburističke partije Nil Kinok opisao je ideju kao praktičnu jer se zasniva na obostranim koristima, umjesto da od Evrope jednostavno traži da Britaniji omogući veći pristup svojim tržištima.
Međutim, upozorio je i da su šanse da takav aranžman trenutno bude postignut veoma male.
EU je tradicionalno insistirala na zaštiti integriteta svog jedinstvenog tržišta. Omogućavanje zemlji koja nije članica EU da dobije širok pristup tržištu, a da pritom izbjegne neke od obaveza povezanih s tim tržištem, predstavljalo bi stoga veliku promjenu.
Kinok je takođe ocijenio da je Brexit narušio povjerenje između Britanije i EU, što bi postizanje bilo kakvog budućeg sporazuma učinilo težim.
Za sada, prijedlog ostaje ideja, a ne obaveza vlade.
Očekuje se da će Burnamova vlada nastaviti da razvija praktičnu saradnju sa EU, uz zadržavanje postojećeg stava Laburističke partije protiv ponovnog pristupanja jedinstvenom tržištu i carinskoj uniji tokom aktuelnog saziva parlamenta.
Istovremeno, ministri ostavljaju otvorenim pitanje šta bi Laburistička partija mogla predložiti u svom narednom izbornom programu.
To otvara mogućnost značajne debate unutar stranke o dugoročnim odnosima Britanije sa Evropom.
Prijedlog koji je iznio Boulz nudi jedan od mogućih puteva: Britanija bi mogla da traži mnogo tješnje ekonomsko povezivanje sa Evropom, uz istovremeno znatno veći doprinos odbrani kontinenta.